„Często szukałem radości, marzenia, zapomnienia w butelce wina i bardzo często ona mi pomagała, chwała jej za to. Nie wystarczała jednak. I oto pewnego dnia odkryłem zupełnie nową radość. Mając czterdzieści lat, zacząłem nagle malować.
Nie, żebym uważał się za malarza albo chciał nim zostać. Ale malarstwo jest czymś cudownym, czyni człowieka radośniejszym i bardziej cierpliwym. Nie ma się potem, jak przy pisaniu, czarnych palców, ale czerwone i niebieskie. Również z powodu tego malowania irytuje się wielu moich przyjaciół. Tutaj mam mało szczęścia – ilekroć biorę się do czegoś naprawdę koniecznego, obiecującego i ładnego, ludzie stają się nieprzyjemni. Chcieliby, żeby człowiek pozostał tym,
kim był, żeby nie zmieniał twarzy. Lecz moja twarz opiera się temu, chce się często zmieniać, jest to jej potrzebą.
Inny zarzut, jaki mi się stawia, mnie samemu wydaje się bardzo słuszny. Odmawia mi się poczucia rzeczywistości.
Ani utwory literackie, które piszę, ani obrazki, które maluję, nie odpowiadają rzeczywistości. Kiedy piszę, często zapominam o wszelkich wymaganiach, jakie wykształceni czytelnicy stawiają porządnej książce, a przede wszystkim brakuje mi istotnie szacunku dla rzeczywistości. Uważam, iż o rzeczywistość potrzeba się troszczyć najmniej ze wszystkiego, ponieważ jest ona – i to w sposób dość uciążliwy – zawsze obecna, podczas gdy naszej uwagi i troski domagają się piękniejsze i potrzebniejsze rzeczy. Rzeczywistość jest tym, z czego pod żadnym pozorem nie można być zadowolonym, czego pod żadnym pozorem nie można wielbić i czcić, ponieważ jest ona przypadkiem, odpadem życia. I nie można jej, tej nędznej, wciąż rozczarowującej i czczej rzeczywistości, w żaden inny sposób zmienić, jak tylko jej zaprzeczając, pokazując, że jesteśmy od niej silniejsi. W moich utworach literackich zauważa się często brak zwykłego szacunku dla rzeczywistości, a kiedy maluję, wówczas drzewa mają twarze, a domy śmieją się albo tańczą, albo płaczą, ale czy drzewo to jest gruszą, czy kasztanowcem, tego najczęściej nie sposób
rozpoznać. Ten zarzut muszę przyjąć. Przyznaję, że również moje własne życie bardzo często wydaje mi się bajką, częstokroć widzę i odczuwam zgodność i harmonię świata zewnętrznego z moim wnętrzem, którą muszę określić jako magiczną.”

“Nie mogę sie­bie nazwać wie­dzą­cym. Byłem poszu­ku­ją­cym i jestem nim dotąd, nie szu­kam już jed­nak w gwiaz­dach i księ­gach, zaczy­nam bowiem sły­szeć nauki, któ­rymi szem­rze we mnie wła­sna krew. Histo­ria moja nie jest przy­jemna, nie jest ckliwa i pełna har­mo­nii, jak histo­rie wymy­ślane, ma posmak non­sensu, pomie­sza­nia sza­leństw i marzeń, jak życie wszyst­kich ludzi, któ­rzy nie chcą sie­bie już dłu­żej okła­my­wać. Życie każ­dego czło­wieka jest drogą ku samemu sobie, próbą zna­le­zie­nia drogi, zazna­cze­nia ścieżki.

Wszę­dzie – twier­dził – panuje zbio­ro­wość i two­rzą się stada, ni­gdzie jed­nak nie ma swo­body w miło­ści. I wszel­kie rodzaje tej wspól­noty, od kor­po­ra­cji stu­denc­kich i związ­ków śpie­wa­czych, aż po struk­tury państw, są two­rami powsta­łymi z przy­musu, wspól­notą zro­dzoną z lęku, ze stra­chu, z trud­nych sytu­acji, we wnę­trzu swoim prze­sta­rzałą już, prze­gniłą i bli­ską upadku.”

“Wszy­scy bogo­wie i sza­tani, jacy kie­dy­kol­wiek ist­nieli, czy to u Gre­ków, czy u Chiń­czy­ków, czy u dzi­kich Zulu­sów, miesz­ka­jąc w nas, ist­nieją jako moż­li­wo­ści, jako pra­gnie­nia, jako drogi wyj­ścia. I gdyby cała ludz­kość wymarła poza jed­nym jedy­nym, nie­zbyt nawet uta­len­to­wa­nym dziec­kiem, które ni­gdy niczego się nie uczyło, dziecko to odna­la­złoby bieg wszel­kich rze­czy, byłoby w sta­nie two­rzyć i pro­du­ko­wać bogów i demo­nów, raje, nakazy i zakazy, stare i nowe testa­menty – wszystko.

– No dobrze – prze­rwa­łem – ale na czym polega wtedy jesz­cze war­tość jed­nostki? Czemu dążymy wciąż dalej, skoro już wszystko nosimy gotowe w sobie?”

„Niczego na świecie nie trzeba się bać, nic nie jest straszne – to tylko nasze własne szaleństwo rodzi lęk i cierpienie, tylko w naszej przerażonej duszy powstaje dobro i zło, pożądanie i lęk, tylko ona nadaje rzeczom ich wartość.”

Rosshalde Hermanna Hessego czytałam w chwili kiedy odczuwałam nieco znużenie twórczością autora. Jest jednym z najbardziej cenionych przeze mnie pisarzy, tylko że w czasach zarazy chciałabym na chwilę uciec od rzeczywistości. Twórczość, która tak dobitnie oddaje piękno krajobrazu i ulotność chwili równie brutalnie oddaje nieuchronność nadchodzącego końca i podkreśla fakt, że czasami nie ma już nic, co zmusiłoby nas do odwrotu: przekornie i z rezolutną pasją patrzył ku nowemu życiu, które nie będzie już posuwaniem się po omacku i błąkaniem w ciemnościach, tylko stromą, śmiałą drogą pod górę. Później i może z większą goryczą niż inni mężczyźni pożegnał się ze słodkim brzaskiem młodości. Teraz, ubogi i zapóźniony, stał w jasnym dniu i nie zamierzał stracić zeń ani jednej drogocennej chwili.

„Wędrówka z Sancho Pansą również były częścią Podróży na Wschód; naszym celem bowiem był nie tylko Wschód, czy też raczej: nasz Wschód był przecież nie tylko jakimś krajem czy pojęciem geograficznym, lecz również ojczyzną i młodością duszy, znajdował się wszędzie i nigdzie, był jednością wszystkich czasów.”

Fragment wstępu Jacek Wagner: „Oprócz przyjemności czytelniczych, lektura tej powieści umożliwia także wejrzenie w ewolucję powieściopisarstwa Hermanna Hessego (1877 — 1962). Autor do roku 1904 uprawiał lirykę, która, owszem, zyskiwała mu uznanie, ale rozgłosu wielkiego nie przynosiła, gdyż naznaczona była typową dla końca wieku XIX uczuciowością post-romantyczną. Owej uczuciowości autor ostatecznie nigdy nie przezwyciężył, ale odkąd zaczął pisać powieści, poczęła ona nabierać głębi. Otóż pierwszym ogniwem rozwoju powieściopisarstwa, które w połowie lat czterdziestych naszego stulecia przyniosło autorowi Nagrodę Nobla, jest z roku 1904 “Peter Camenzino”. Po roku wyszła następna powieść “Pod kołami”. Autor nazwał te pierwsze dokonania prozatorskie opowiadaniami. Ma trochę racji, wszak fabuły obu utworów nie obfitują w wątki, acz z drugiej strony nie mają nowelistycznej zwięzłości. Powiedzmy — ni powieści, ni opowiadania… Hans Giebenrath z “Pod kołami” jest niewątpliwie ewokacją buntów samego autora, gdy miał lat kilkanaście. Bohater ten nie od razu budzi sympatię czytelników. Któż bowiem zachwycałby się prymusem i kujonem. A jednak później Hans, po tchórzostwie okazanym wobec swego seminaryjnego przyjaciela, zaczyna stawać się czytelnikowi coraz bliższy, aż w końcu budzi gorące współczucie. Mamy ochotę zgoła solidaryzować się z nim, gdy dzieli los swego przyjaciela i również zostaje relegowany; tamten wszelako za zachowanie, Hans — za mierne wyniki. Co tedy stało się z tym prymusem, któremu każdy rokował wspaniałą karierę? Odpowiedzią jest cała powieść i ostateczny powieściowy los młodego Hansa. Zresztą narrator, jakby mimochodem, nieuważnie rzuca uwagę, ze dusza Hansa została “okradziona z dzieciństwa”. To głupi, bezmyślny, snobistyczny, pusty, pełen konwenansów świat niemieckiego mieszczaństwa z przełomu XIX i XX w. gwałci dusze wrażliwych chłopców, ówczesna zmurszała, przestarzała w formach i sposobach wychowawczych szkoła, podcina psychikę rozwijającej się młodzieży, jak mróz warzy świeżo rozkwitłe kwiaty. W tym świecie trwa — jakby powiedział Bruno Schulz — taniec manekinów, które nie tylko że nie rozumieją przeżyć bogatych ludzkich natur, ale same nic wyższego nie przeżywają. W tym tle niespodziewanie wyróżniają się takie osobowości, jak szewc Flaig, z którym młody Hans rozmawia niczym poeta z filozofem; jak młoda dziewczyna Emma, która próbuje wprowadzić Hansa w tajemniczy świat erotyki; jak niefortunny poeta seminaryjny, przyjaciel Hansa — liryczny Herman Heilner… Takich bogatych osobowości nie jest jednak w tym świecie dużo. Przeważają bezduszni głupcy, do których należy sam ojciec młodego bohatera. Dlatego Hans znalazł się pod kołami tego świata i koła te zmiażdżyły go. W późniejszych powieściach niemiecki noblista ukazywać będzie jednostki biorące się za bary z taką rzeczywistością. One raczej przegrywają, lecz nie tak — chciałoby się powiedzieć — doszczętnie, jak ich protoplasta Hans, z powieści, jaką wydawca oddaje do rąk Czytelników. Późniejsi bohaterowie, o ile przegrywają w sensie pragmatycznym, to wygrywają wartości niewspółmiernie większe, największe pod słońcem — godność i wolność. A tymczasem, czytając tę niemal młodzieńczą powieść Hermanna Hessego zobaczymy, czy naprawdę, jak i d la cze go Hans przegrywa.”