To jedna z nielicznych książek, które chociaż dotyczą historii polskiego himalaizmu i wspinaczki w nieco odległych już czasach, to pełno w niej świeżości i faktów dotyczących bezpośrednio Janusza Majera. Moje obawy, że jest to kolejna kopia kopi wydarzeń z tamtych lat były zupełnie bezpodstawne.

„Zorayda bardzo chciała, żeby Rysiek Pawłowski z nią został. Była szaleńczo w nim zakochana, prosiła mnie nawet, żebym z nim porozmawiał i spróbował go przekonać. Nic by to nie dało, bo Rysiek miał w planie kolejną wyprawę, tym razem do Nowej Zelandii. Odkąd pamiętam, najważniejszą rzeczą w życiu były dla niego góry. Ma ksywę Napał, trafnie oddającą jego podejście do wspinania. Doceniałem jego autentyczne, szczere podejście do gór, zapraszałem na moje wyprawy. Nasza przyjaźń, która wtedy się zaczęła, trwa do dziś. To „napalenie” pięć razy zaprowadziło Ryśka na szczyt Everestu, zdobył inne ośmiotysięczniki, robił świetne drogi w górach całego świata, wprowadził ogromną liczbę turystów na Denali, Aconcaguę, Ama Dablan czy Elbrus. Mimo skończonych 70 lat pozostał dawnym Napałem.”

„Genetyczne obciążenia?
– Po ojcu nie lubię klusek. 
Jak pan odpoczywa?
– Lubię rąbać drewno i kosić trawę, to mnie uspokaja.”

Książkę czyta się bardzo dobrze, specyficzne poczucie humoru Pana Krzysia i podejście do życia jest niepowtarzalne. Lata w jakich Polacy rozkręcili himalaizm zimowy obfitowały w anegdoty, niespodziewane zwroty akcji i kuriozalne nieraz sytuacje, takie czasy, człowiek nie wybierał koloru samochodu, czy marki, brało się co zjechało z taśmy.

Obiekt marzeń milionów Polaków ma ledwo trzy metry długości i 134 centymetry wysokości. Dwoje drzwi, dwudziestotrzykonny silnik o pojemności sześciuset centymetrów sześciennych i niewielki bagażnik, w którym ledwo mieści się walizka. Waga: sześćset kilogramów, spalanie: pięć litrów na sto kilometrów. Każdy chce mieć Fiata 126p.”

„Na przestrzeni ponad czterdziestu lat Elizabeth stworzyła sobie w Katmandu wyjątkowe życie. Z początku interesowała ją polityka, a stała się kluczową postacią w nowej gałęzi turystyki. Jej nienasycona ciekawość zaprowadziła ją do świata himalaizmu, w którym zyskała status ekspertki. Dzięki swym wysoko postawionym kontaktom i ciężkiej pracy znacząco wpłynęła na funkcjonowanie Himalayan Trust. Pozostawiając za sobą Nowy Jork, przystąpiła do kręgu ludzi, do którego należeli członkowie rodziny królewskiej, premierzy i odkrywcy. Stała się ważną postacią w światowej społeczności wspinaczkowej, mimo że nie była skora przyznać, że coś takiego w ogóle istnieje. W Nepalu stać ją było na wygodne życie, gdzie miała ludzi dbających o jej podstawowe potrzeby. Potrafiła dużo i dobrze się bawić. Jak powiedziała Heather Macdonald: „Nie byłabym sobie w stanie nawet wymarzyć takiego życia, jakie miała ona”. Wszystko to jednak wymagało odwagi, zamieszkała w miejscu i czasie, kiedy samodzielne życie samotnej kobiety nie było rzeczą łatwą. Wybierała się tam, gdzie nie miała ani stałej pracy, ani znajomości. Podobnie jak wielu himalaistów, których podziwia, była pionierką.”

Wybrała dość nietypowe zajęcie jak na osobę, która delikatnie rzecz ujmując nie pałała miłością do sportów ekstremalnych.

Oprócz tekstów dotyczących wypraw znajdziemy kilka fragmentów dotyczących realiów życia: „22 grudnia 1981 Komenda Wojewódzka MO Nareszcie. Nareszcie mnie dostrzeżono. Jest wezwanie do KWMO dla obywatela Krzysztofa Wielickiego. Stawić się osobiście z dowodem osobistym (…) Może dołączę do kolegów, których bardziej docenili i którzy już siedzą. A może chcą tylko wyciągnąć ode mnie, szarego członka Solidarności jakieś informacje? Na wszelki wypadek Jola daje mi ciepłe rzeczy. (…) Nerwy jak przed atakiem szczytowym, gdy nie wiadomo jaka będzie pogoda i jaki teren, czy dam radę, co mnie czeka. Żegnam się z kolegą przed bramą „Pentagonu”. (…) Pukam. „Wejść!” „Dzień dobry mam tu takie wezwanie”. „OK. Proszę siadać”. O dziwo brzmi to całkiem uprzejmie. Przede mną cywil, nawet nie w mundurze, bez pałki, no ludzki człowiek. (…) Pierwsze merytoryczne pytanie oficera: „Czy otrzymał pan kolorowy telewizor z Ministerstwa Przemysłu Maszynowego jako nagrodę za zdobycie Mt. Everestu zimą?”. Powietrze uchodzi mi z płuc, rozpinam kurtkę. W jednej chwili staje się jasne, że nie przejdę do historii walki podziemnej.”

„Pro­szę Mar­ce­la Icha­ca, aby wy­jął in­dyj­ską mapę. Roz­mo­wy ury­wa­ją się, jak na za­klę­cie.
Ichac ostrze­ga nas, roz­kła­da­jąc mapę:
– Nie ufaj­my jej zbyt­nio. Ry­so­wa­li ją z bar­dzo da­le­ka spe­cja­li­ści, któ­rzy ni­g­dy nie byli tu na miej­scu. Ob­li­czy­li, na­wet nie­zwy­kle do­kład­nie, wy­so­kość i po­ło­że­nie naj­waż­niej­szych szczy­tów, a po­tem, opie­ra­jąc się na nie­spraw­dzo­nych wia­do­mo­ściach, po­łą­czy­li te punk­ty kre­ska­mi, tro­chę na łut szczę­ścia. Po­mię­dzy kre­ska­mi w za­sa­dzie znaj­du­ją się do­li­ny, ale to wszyst­ko jest bar­dzo nie­pew­ne.
Dłu­go oglą­da­my in­dyj­ską mapę. Po chwi­li mil­cze­nia za­bie­ram głos:
– Nasz cel jest pro­sty: zdo­być Dhau­la­gi­ri lub An­na­pur­nę naj­ła­twiej­szą dro­gą. Aby zna­leźć tę dro­gę, po­dzie­li­my się na małe grup­ki i obej­dzie­my do­oko­ła na­sze szczy­ty.
Za­cznij­my od Dhau­li, po­nie­waż znaj­du­je się on bli­sko i wi­dzi­my jed­ną z jego ścian, wschod­nią, oraz dwie gra­nie: po­łu­dnio­wo-wschod­nią i pół­noc­no-wschod­nią. Bi­scan­te, czy chcesz prze­szu­kać to zbo­cze?
– Bar­dzo chęt­nie – od­po­wia­da La­che­nal. – Ale po co je prze­szu­ki­wać, sko­ro wi­dać stąd, że są tam moż­li­wo­ści?
– Skąd o tym wiesz? – pyta Ichac. – Zda­je ci się, że jesz­cze je­steś w Al­pach.
Ichac, je­dy­ny z nas, ma do­świad­cze­nie hi­ma­laj­skie. Był już ope­ra­to­rem fil­mo­wym wy­pra­wy de Ségo­gne’a w 1936 roku.
– Tu wszyst­ko jest znacz­nie więk­sze – mówi. – Nie ma­cie jesz­cze ska­li w oczach. Lo­do­wiec wschod­ni, któ­ry wy­da­je ci się tak nie­da­le­ko, w rze­czy­wi­sto­ści znaj­du­je się po­nad dzie­sięć ki­lo­me­trów stąd. Trze­ba go obej­rzeć z bli­ska. (…)
– Ścież­ka, prze­łęcz na wy­so­ko­ści sze­ściu ty­się­cy me­trów, An­na­pur­na bli­ziut­ko, to obie­cu­ją­ce – mru­czy roz­ma­rzo­ny Schatz. Po czym pro­po­nu­je: – Chęt­nie bym po­szedł w stro­nę rze­ki.
– Zgo­da.
– Czy nie masz nic prze­ciw­ko temu, abym po­szedł z Schat­zem? – pyta Oudot.
– Tro­chę to nie­do­brze, żeby le­karz wy­pra­wy opusz­czał bazę, ale ty prze­cież też po­trze­bu­jesz tre­nin­gu i akli­ma­ty­za­cji. (…)
Moi to­wa­rzy­sze wy­cho­dzą z na­mio­tu, oka­zu­jąc wiel­ką pew­ność sie­bie: ju­tro bę­dzie­my bar­dzo bli­scy usta­le­nia, cze­go chce­my. Je­den tyl­ko Ichac uśmie­cha się, nie wy­ja­śnia­jąc, co ma na my­śli.”

W następnym rozdziale dowiemy się, co wyrażał ów uśmiech.

„Wie­czo­rem wra­ca­my z Icha­kiem do obo­zu, zmę­cze­ni i mar­kot­ni.
Ter­ray woła do nas:
– No więc, co z tą ścia­ną pół­noc­ną?
– Jaką ścia­ną pół­noc­ną?
– Dhau­la­gi­ri! Wi­dzie­li­ście ją?
– Trze­ba kil­ku dni mar­szu, żeby ją zo­ba­czyć z da­le­ka – przy­zna­ję. – Ichac miał ra­cję. To wszyst­ko jest znacz­nie więk­sze, niż so­bie wy­obra­ża­li­śmy.
– Poza tym mapa jest błęd­na – do­rzu­ca Ichac. – Ta słyn­na za­krę­ca­ją­ca do­li­na, któ­ra mia­ła otwie­rać się na pół­noc­ną ścia­nę, w rze­czy­wi­sto­ści koń­czy się na fi­la­rze od­dzie­la­ją­cym nas od ścia­ny i kry­ją­cym ją. Trze­ba by wejść na ten fi­lar i może wte­dy mo­gli­by­śmy do­strzec pół­noc­ne zbo­cze Dhau­li.
Ter­ray chce wła­śnie wy­ra­zić swo­je roz­cza­ro­wa­nie z po­wo­du tak skrom­ne­go wy­ni­ku, gdy Oudot i Schatz wcho­dzą do na­mio­tu. I oni wy­da­ją się zmę­cze­ni tym pierw­szym re­ko­ne­san­sem.
– No i co z An­na­pur­ną? – py­tam Schat­za.
– No i co ze ścia­ną pół­noc­ną? – re­pli­ku­je.
Śmie­je­my się wszy­scy jak sza­le­ni ku za­do­wo­le­niu Icha­ca. Schatz opo­wia­da da­lej:
Nie do­szli­śmy na­wet nad Mi­ri­sti. Wszyst­ko jest znacz­nie więk­sze, niż my­śle­li­śmy. Prze­łom, o któ­rym mó­wi­łeś, ist­nie­je na pew­no, ale po­trze­ba kil­ku dni, aby do nie­go dojść i od­szu­kać przej­ście w stro­nę An­na­pur­ny, je­śli ono na­praw­dę się tam znaj­du­je.”

„Ekspedycja z 1924 roku była trzecią z serii trzech ekspedycji – wszystkie dowodzone były przez Brytyjczyków – na najwyższą górę świata. Podjęta została po skrupulatnym rekonesansie w 1921 roku i śmiałym ataku przeprowadzonym rok później. Tylko Mallory był członkiem wszystkich trzech wypraw. A jednak pogoda w maju 1924 roku okazała się paskudna, niwecząc wysiłki podejmowane przez bardzo silny zespół, który próbował choćby założyć obóz umożliwiający przypuszczenie ataku szczytowego. Później plantatorzy herbaty w Dardżylingu zapewniali, że przez co najmniej dwadzieścia wcześniejszych lat „o tej porze roku nie mieli do czynienia z tak fatalną pogodą.

Kiedy nadzieje wspinaczy nieomal zgasły, góra zlitowała się nad nimi, ofiarowując im kilka dni znakomitej pogody. Każdego dnia mężczyźni budzili się z lękiem, wypatrując nieuniknionego monsunu, który – zwykle rozpoczynając się około 1 czerwca – spowiłby Himalaje na cztery miesiące całunem nieprzerwanych opadów gęstego śniegu.

Kiedy Mallory i Irvine zamknęli swój płócienny namiot i ruszyli wysmaganą wiatrem granią, cali kipieli nadzieją i oczekiwaniem na to, co miało się zdarzyć. Zaledwie cztery dni wcześniej inny członek ich zespołu, E.F. „Teddy” Norton, podjął waleczną próbę zdobycia szczytu zakończoną na wysokości 8574 metrów. Nikt nigdy nie wspiął się wyżej. Norton został zmuszony do odwrotu zaledwie 274 metry pod szczytem. Odważnie zaatakował Everest bez użycia butli tlenowych. Mallory i Irvine korzystali z dodatkowego tlenu i chociaż Mallory początkowo sceptycznie odnosił się do jego skuteczności, podczas ekspedycji z 1922 roku na własnym przykładzie przekonał się, że himalaiści, którzy wysoko na Evereście oddychali dodatkowym tlenem z butli, mogli z łatwością poruszać się dwukrotnie szybciej niż ci, którzy nie korzystali z tej pomocy.

Podczas ataku z 1924 roku, podobnie jak podczas dwóch wcześniejszych wypraw, Mallory okazał się najsilniejszym i najbardziej ambitnym wspinaczem. Everest zawładnął nim całkowicie. W liście do żony, Ruth, napisanym sześć miesięcy wcześniej z Chiblung, na podejściu pod Everest, przewidywał: „Jest w zasadzie nie do pomyślenia (…), żebym nie dotarł na szczyt. Nie wyobrażam sobie, bym mógł zejść na dół pokonany”.

” – Hello mister! Namaste! – obudził nas już po chwili okrzyk. – Czyżby Dordże wracał? Ale dlaczego nocą? – zapytałem głośno. Chwilę szamotaliśmy się z zamarzniętym zamkiem. Nie udało nam się otworzyć go do końca, tylko przez małą szparę obserwowaliśmy, co dzieje się na zewnątrz. – Krowy idą lodowcem! – krzyknął przerażony Rafał. Tak! Szerpowie przeprowadzali przez przełęcz Menlung (5600) całe stado jaków. Robili to nocą, aby zwierzęta nie oślepły na słońcu. Krowy, choć niejedna była poraniona , doskonale dawały sobie radę w lodowcowym terenie. Pokonały przełęcz bez lin poręczowych i zakładania obozów, w czystym stylu alpejskim. Kiedy rano wyszliśmy z namiotu, wydawało nam się, że wszystko to nam się śniło. Niestety przeczyły temu świeże ślady krwi na śniegu. Poza tym, wytężywszy wzrok, widzieliśmy, jak w dole Szerpowie opuszczają zwierzęta pojedynczo, w specjalnych uprzężach, z niewielkiego skalnego progu, który zagradzał wejście w dolinę. Zdobycie Gaurihanka-Go sprawiło, że odczuwaliśmy ogromną satysfakcję. Wspinaczka była bardzo trudna i cieszyliśmy się, że będzie się czym pochwalić. Daliśmy z siebie wszystko, walcząc o tę górę, umówiliśmy się jednak, że o krowach ani słowa. Pobyt w Rolwaling Himal, zakończony sukcesem, miał dla mnie dodatkowe znaczenie. Tam po raz pierwszy uwierzyłem w siebie i zrozumiałem, że nie trzeba być fizycznym gigantem, aby być dobrym w górach.”