„W krajach, z których przywędrowałem, miasta, niby kopalnie węgla, tonęły nocą w ciemnościach, a każdy błysk latarki w mroku był bardziej niebezpieczny aniżeli morowe powietrze w średniowieczu. Przybyłem z Europy dwudziestego stulecia.

Był to statek pasażerski. Trwały właśnie prace przy jego załadunku. Wiedziałem, że następnego wieczoru odpłynie. W jaskrawym blasku nagich żarówek ładowano mięso, ryby, konserwy, chleb i warzywa; robotnicy dźwigali na pokład bagaże, a żuraw portowy przenosił skrzynie i paki tak bezszelestnie, jak gdyby wcale nie posiadały ciężaru. Statek gotował się do drogi, niby arka Noego w przeddzień potopu. Właściwie była to arka. Każdy statek opuszczający w tych miesiącach 1942 roku Europę, był czymś w rodzaju arki. Górę Ararat stanowiła Ameryka, a powódź przybierała z dnia na dzień. Zalała ona dawno Niemcy i Austrię; w jej odmętach pogrążyły się Polska i Praga, utonęły Amsterdam, Bruksela, Kopenhaga, Oslo i Paryż; cuchnęły nią miasta włoskie, a i w Hiszpanii nie było już bezpiecznie. Wybrzeża Portugalii były ostatnim schronieniem uchodźców, dla których sprawiedliwość, wolność i tolerancja znaczyły więcej niż ojczyzna i egzystencja. Kto nie mógł stąd wyruszyć do amerykańskiej ziemi obiecanej, był zgubiony. Musiał wykrwawić się w sieci przepisów paszportowych, zakazów pracy i ograniczeń pobytu, obozów dla internowanych i biurokracji, w atmosferze osamotnienia, obcości i okrutnej powszechnej obojętności wobec losu poszczególnego człowieka, którą pociąga za sobą wojna, strach i bieda. W tych czasach człowiek był niczym, o wszystkim decydował ważny paszport.”

„– Po tym wszystkim, co pan przeszedł, powinien pan być jednak cholernie zahartowany. 

Ravic popatrzył na niego z odcieniem ironii w oczach. 

– Człowiek nigdy nie jest zahartowany. Można tylko przywyknąć do wielu rzeczy. 

– To miałem na myśli. 

– Tak, a do niektórych nigdy się nie uda. Ale to trudno ustalić. Załóżmy, że chodziło o kawę. Może rzeczywiście kawa mnie tak ożywiła. A my wzięliśmy to za podniecenie. 

– Kawa była dobra, prawda? 

– Bardzo. 

– Znam się na robieniu kawy. Miałem swego rodzaju przeczucie, że jej pan potrzebuje, dlatego sam ją zrobiłem. To było coś innego niż czarna lura, którą przyrządza zwykle Eugenie, prawda? 

– Nie ma porównania. W robieniu kawy jest pan mistrzem. 

Veber wsiadł do swojego wozu. Włączył starter i wychylił się przez okno. 

– Może jednak szybko pana podrzucę? Musi pan być cholernie zmęczony. 

Jak foka, pomyślał w roztargnieniu Ravic. Przypomina z wyglądu zdrową fokę. Ale co z tego? Po co mi to przyszło do głowy? Po co ciągle to podwójne myślenie? 

– Nie jestem zmęczony – powiedział. – Kawa mnie obudziła. Niech pan się dobrze wyśpi, Veber. 

Veber roześmiał się. Błysnęły zęby pod czarnymi wąsami. 

– Nie pójdę już spać. Pójdę popracować w swoim ogródku. Posadzić tulipany i narcyzy. 

Tulipany i narcyzy, pomyślał Ravic. W równo wytyczonych grządkach ze schludnymi alejkami żwirowymi pomiędzy. Tulipany i narcyzy – brzoskwiniowo-złoty atak wiosny. 

– Do widzenia, Veber – dodał. – Pan zadba o całą resztę, prawda? 

– Oczywiście. Wieczorem zadzwonię jeszcze do pana. Honorarium będzie niewielkie. Właściwie niewarte wzmianki. Dziewczyna była biedna i wygląda na to, że nie miała krewnych. Jeszcze się okaże. „

„Kantorek był wychowawcą naszej klasy, drobnym mężczyzną w szarym surducie, o surowej spiczastej mysiej twarzy. Był mniej więcej takiej samej postury jak podoficer Himmelstoss, „postrach Klosterbergu”. To zresztą śmieszne, że źródłem nieszczęść świata tak często bywają ludzie niskiego wzrostu, o wiele energiczniejsi i bardziej kłótliwi niż wysocy. Zawsze się pilnowałem, żeby nie trafić do kompanii z niskim dowódcą; tacy przeważnie cholernie znęcają się nad żołnierzami.

Na lekcjach gimnastyki Kantorek tak długo wygłaszał nam płomienne mowy, aż nasza klasa pod jego dowództwem przemaszerowała w zwartym szyku przez miasto do wojskowej komendy uzupełnień i zgłosiła się na ochotnika. Mam go jeszcze przed oczami, jak patrzy na nas, błyskając szkłami okularów, i wzruszonym głosem pyta: „Was też wśród nich nie zabraknie, prawda, koledzy?”

Ci wychowawcy tak często mają uczucia patriotyczne pod ręką, dosłownie w kieszeni kamizelki; wydają je przecież co godzinę. Ale wtedy jeszcze nie zastanawialiśmy się nad tym.

Jeden z nas jednak się wahał i nie bardzo chciał się zaciągnąć. Był to Josef Behm, sympatyczny grubas. W końcu dał się przekonać, w przeciwnym razie nie mógłby się pokazać na oczy. Może więcej kolegów myślało jak on, lecz nikt tak naprawdę nie potrafił się wykluczyć, w tym okresie nawet rodzice prędko sięgali po słowo „tchórz”. Ludzie zwyczajnie nie mieli pojęcia o tym, co nadchodziło. Najrozsądniej zachowywali się ci biedni i prości: od razu uznali wojnę za nieszczęście, podczas gdy lepiej sytuowani nie posiadali się z radości, choć właśnie oni powinni znacznie wcześniej uświadomić sobie, co to w konsekwencji oznacza.

Katczinsky twierdzi, że to kwestia wykształcenia, to ono ogłupia. A Kat mówi tylko to, co wcześniej przemyślał.

Co dziwne, Behm był jednym z pierwszych poległych. Podczas ataku dostał postrzał w oczy i zostawiliśmy go, uznając za martwego. Nie mogliśmy go z sobą zabrać, bo trzeba było wycofywać się w pośpiechu. Po południu niespodziewanie usłyszeliśmy, że nas woła, i zobaczyliśmy, że czołga się na przedpolu. Wcześniej był tylko nieprzytomny. Ponieważ nic nie widział i szalał z bólu, nie korzystał z żadnej osłony, toteż tamci go zastrzelili, zanim ktoś zdążył podejść i odciągnąć go na naszą stronę.

Naturalnie nie można z tym kojarzyć Kantorka – no bo co to byłby za świat, gdyby już coś takiego chciało się nazywać winą. Były przecież tysiące Kantorków, a każdy z nich przekonany, że w wygodny dla siebie sposób robi wszystko, co w jego mocy.

Ale właśnie na tym polega naszym zdaniem ich bankructwo.”

Najbardziej szokująca jest może nie tyle przemoc, co jej bezsensowność i przypadkowość. Żołnierze giną nie w heroicznych aktach, ale od zbłąkanych pocisków, podczas rutynowych patroli, albo po prostu dlatego, że znaleźli się w nieodpowiednim miejscu. Ta loteria śmierci, całkowicie pozbawiona sensu i znaczenia, podważa wszelkie tradycyjne narracje o wojnie.

„Podczas narady w agencji, która miała prowadzić kampanię reklamową Skoczka Monarch (Jedyna Na Rynku Rakieta Dla Całej Rodziny), Reich wystąpił z nowym pomysłem programu promocji.

– Zwróćcie państwo uwagę na to – powiedział – że ludzie skłonni są do antropomorfizacji przedmiotów, którymi posługują się na co dzień. Przydają im ludzkie cechy. Obdarzają je pieszczotliwymi imionami i traktują jak zwierzęta domowe. Klient chętniej kupi skoczka, jeśli ten potrafi wzbudzić w nim uczucie. Zapomni wówczas o mocy silnika i prędkości. Nabywca chce kochać swój pojazd.

– Trafił pan w sedno, panie Reich! Trafił pan w sedno!

– Uczłowieczmy zatem naszą rakietę – ciągnął dalej Reich. – Ogłośmy konkurs na Dziewczynę Skoczka. Gdy klient go kupi, poczuje się tak, jakby nabył także i dziewczynę. Jadąc będzie miał wrażenie, że towarzyszy mu ona w podróży.

– Bingo! – krzyknął księgowy. – Mister Reich, pański pomysł to rewelacja na skalę Systemu Słonecznego, czujemy się nim przytłoczeni! Kręci nam się w głowach, poraziło nas po prostu.

– Natychmiast startujcie z kampanią, której celem będzie znalezienie Dziewczyny Skoczka. Zagońcie do niej każdego sprzedawcę. Niech przekopią całe miasto. Osobiście wyobrażam ją sobie tak: mniej więcej dwadzieścia pięć lat, waga około pięćdziesięciu pięciu kilogramów. Doskonale zbudowana. Mnóstwo uroku.

– Uwzględnimy, mister Reich. Obowiązkowo!

– Niech będzie blondynką o ciemnych oczach. Pełne, zmysłowe usta. Klasyczny nos. Tak właśnie wyobrażam sobie Dziewczynę Skoczka. Przemyślcie to, spróbujcie na podstawie tego opisu wykonać portrety i roześlijcie swoim ludziom. Na tego, który trafi najlepiej i odnajdzie dziewczynę najbliższą nakreślonemu przeze mnie wizerunkowi, czeka awans.”

„– Dlaczego go zastrzelili?

– Bo musieli. Takie wilki trzeba zabijać.

– Znasz jeszcze jakieś bajki? Jakieś ładniejsze?

– Nie – odpowiedział. – Znam tylko tę jedną. – Siedział tak i wspominał, jak bardzo wilk był dumny ze swoich niezwykłych umiejętności, ze wspaniałych, powtarzanych raz za razem skoków, ze swojego ciała, którego już nie było, bo został zabity. Zabity po to, by mogły żyć chude zwierzęta, które i tak miały pójść na rzeź i zostać zjedzone. Pozbawione siły zwierzęta, które nie umiały skakać i nie były dumne ze swoich ciał. Chociaż było w tej historii coś pozytywnego: zwierzęta mogły dalej wlec się przed siebie. Wilk się nie poskarżył. Nigdy nic nie powiedział, nawet wtedy, gdy do niego strzelali. Jego pazury ciągle jeszcze były wbite w ciało ofiary. Bez celu. Chyba tylko dlatego, że taki był, że sprawiało mu to przyjemność. Inaczej nie umiał. Tylko tak potrafił żyć. Tylko tego się nauczył. W końcu go jednak dopadli.”

Wiara naszych ojców – fragment:

„— Nikt nie jest zbyt mały, każdy upada i umiera, a ja jestem tu po to, by się temu przyglądać. Nie muszę nic robić, tylko patrzę. Wszystko dzieje się samo, wszystko zostało w ten sposób ułożone. — I wtedy przestał doń mówić, odszedł. Ale Chien wciąż go widział, czuł jego zwielokrotnioną obecność. Tamten był kulą wiszącą w pokoju, z pięćdziesięcioma tysiącami oczu, milionem oczu… miliardem: po jednym dla każdej żywej istoty. Czeka, aż ta osłabnie, a potem podchodzi do niej, kiedy leży bezsilna. Dlatego właśnie stworzył wszystkie istoty, teraz to pojął, teraz zrozumiał. To, co w arabskim poemacie wydawało się śmiercią, nie było śmiercią, lecz Bogiem. Albo raczej Bóg był śmiercią, stanowili jedną siłę, jednego myśliwego, jedną kanibalistyczną istotę, która myli się ciągle i znowu, ale mając przed sobą całą wieczność, może sobie na to pozwolić. Zrozumiał oba poematy, ten Drydena również. Niszczenie, przemijanie — na tym polega nasz świat, a ty mu to robisz. Naginasz go, by kroczył tą drogą, wykoślawiasz nas.”