Home-Influencer – Odwieczna

Boża inwazja / Philip K. Dick

Kafkaesque — Wed, 29 Jul 2026 14:26:45 +0000

VALIS wyczerpuje własny materiał. Boża inwazja odzyskuje narrację. Pierwszy tom był nie tyle trudny, ile osobliwie wyczerpujący, jakby Dick za pomocą nadmiaru odniesień i metafizycznych spekulacji próbował stworzyć dzieło totalne, które ostatecznie coraz bardziej oddalało się od samego aktu opowiadania. Boża inwazja działa inaczej. Nadal jest to Dick zanurzony w teologii, gnostycyzmie i pytaniach o naturę rzeczywistości, lecz tym razem jego obsesje zostają wpisane w historię, która mimo licznych pęknięć i dygresji zachowuje własną dynamikę. Istnieje tu świat, po którym można się poruszać, nawet jeśli jego granice nieustannie się przesuwają.

„– Zatem Bóg zabawił się z Adamem – powiedział. – Chciał sprawdzić, czy człowiek zna ich właściwe imiona. Sprawdzał człowieka. Bóg lubi takie zabawy.

– Nie jestem pewien, czy znam odpowiedź na to pytanie – powiedział Elias.

– To nie było pytanie, tylko stwierdzenie.

– Nie jest to cecha, którą zazwyczaj kojarzymy z Bogiem.

– Zatem istota Boga jest znana.

– Jego istota nie jest znana.

– On lubi gry i zabawy. W Piśmie

W Piśmie powiedziane jest, że Bóg odpoczywał, ale ja mówię, że on się bawił.

Chciał wprowadzić to do hologramu Biblii jako uzupełnienie, ale wiedział, że nie wolno mu tego robić. Zastanawiał się, jak by to zmieniło cały hologram. Dodać do Tory, że Bóg lubi się bawić… To dziwne, pomyślał, że nie wolno mi tego dodać. Ktoś powinien to wprowadzić, to musi się znaleźć w Piśmie. Któregoś dnia.”

Philip K. Dick

Nie zabrakło również humoru, z którego Dick korzysta z zaskakującą subtelnością. Szczególnie zapadają w pamięć sceny związane z reklamą piwa. To jeden z tych momentów, w których okazuje się niezwykle przenikliwym obserwatorem kultury obrazów. Pisząc kilkadziesiąt lat temu, uchwycił coś, co dziś stało się niemal oczywistością: reklama nie sprzedaje już produktu, lecz organizuje uwagę, emocje i sposób patrzenia na świat. Obrazy, slogany i rytm komunikatów współtworzą rzeczywistość równie skutecznie jak instytucje polityczne czy religijne. W tych fragmentach Boża inwazja staje się literacką zapowiedzią społeczeństwa spektaklu.

Symbol nie wyjaśnia świata; odsłania jego nadmiar znaczeń. Dick nie proponuje metafizycznego systemu, lecz konstruuje rzeczywistość, w której każda interpretacja pozostaje tymczasowa.

Powiązania z Carlem Gustavem Jungiem są w Bożej inwazji bardzo wyraźne. Jego słynna odpowiedź z wywiadu BBC — „Nie wierzę. Wiem.” — brzmi jak deklaracja absolutnej pewności, która jednocześnie odmawia ujawnienia własnych podstaw. Mówiąc bardziej dosadnie: wiem, ale nie wyjaśnię dlaczego. Taka deklaracja staje się ucieczką od precyzyjnego stanowiska.

Jeszcze bliższe Bożej inwazji są rozważania Marii-Louise von Franz zawarte w On Divination and Synchronicity oraz Number and Time. Von Franz rozwija intuicję, że niektóre wydarzenia pozostają powiązane nie przez przyczynowość, lecz przez znaczenie. Bohaterowie Dicka żyją właśnie w takim świecie: przypadki są zbyt precyzyjne, sny zbyt trafne, a spotkania zbyt obciążone sensem, by uznać je za zwykłe zbiegi okoliczności.

Dick porusza się bardzo blisko obszaru, który Jung rozwijał w dialogu z fizykiem Wolfgangiem Paulim. Nie chodziło wyłącznie o synchroniczność, lecz o możliwość istnienia głębszego porządku rzeczywistości, wspólnego dla psychiki i materii. Jung określił ten poziom mianem unus mundus — „jednego świata”, z którego wyłaniają się zarówno zjawiska psychiczne, jak i fizyczne. Boża inwazja jest literackim eksperymentem przeprowadzonym na tej intuicji. Przypadki stają się zbyt znaczące, by uznać je za czysty przypadek, a granica między świadomością i światem zewnętrznym coraz bardziej się zaciera.

„– Potęga zła – kontynuował Emmanuel – polega na unicestwianiu rzeczywistości, na unicestwianiu samego istnienia. To stopniowe zanikanie wszystkiego, co istnieje, aż stanie się, jak Linda Fox, przywidzeniem. Ten proces został uruchomiony. Zaczął się od grzechu pierworodnego. Część kosmosu odpadła. Sama istota Boga doznała uszczerbku, możesz to sobie wyobrazić, Herbie Asher? Zagrożenie samej podstawy bytu. Możesz to sobie uzmysłowić? Zagrożenie dla istnienia samego Boga, czy to do ciebie dociera? Bo Bóg jest wszystkim, co stoi między… – Urwał. – Nie możesz sobie tego nawet wyobrazić. Żadne stworzenie nie potrafi sobie wyobrazić nieistnienia, zwłaszcza własnego nieistnienia. Ja muszę zapewniać istnienie, wszelkie istnienie. Włącznie z twoim.”

Dick nie proponuje systemu, który należałoby przyjąć. Konstruuje rzeczywistość, w której każda interpretacja pozostaje hipotezą, a każda hipoteza może zostać unieważniona przez następną.

To prowadzi do szerszego pytania, wspólnego dla Dicka, Junga, Pauliego i von Franz. Czy rzeczywistość rzeczywiście składa się wyłącznie z mechanicznych ciągów przyczyn i skutków, czy też istnieje głębszy poziom, na którym psychika i materia są jedynie różnymi aspektami tej samej struktury? Jung nazywał go unus mundus. Pauli, współtwórca mechaniki kwantowej, fascynował się możliwością istnienia takiego porządku, choć nigdy nie próbował przekształcić go w teorię naukową. Ich dialog zaowocował wspólną książką. Dick natomiast zamienia tę intuicję w literaturę. U niego Bóg, informacja, pamięć i świadomość nieustannie przenikają się nawzajem, jakby były różnymi nazwami tego samego zjawiska.

"Ale oni… zobaczyła, jak zasięgają rady Wielkiego Bałwana, ogromnego systemu sztucznej inteligencji, służącego do przetwarzania ziemskiej informacji, na której władze się opierały."

„Siedział przez chwilę, chociaż pojęcie „chwili” straciło teraz wszelki sens. Potem, stopniowo, dokonała się przemiana. Zobaczył wzór, odbicie własnego mózgu, znajdował się w świecie własnego mózgu z żywą informacją przepływającą tu i tam, jak strumyki lśniącej, tętniącej życiem czerwieni.

Mógł sięgnąć i dotknąć własnych myśli w ich pierwotnej postaci, zanim jeszcze stały się myślami. Pokój wypełniony był ich ogniem, otwierały się niezmierzone przestrzenie, objętość jego własnego mózgu była dla niego czymś zewnętrznym.

Jednocześnie wprowadził świat zewnętrzny do swojego wnętrza. Miał teraz wszechświat w sobie, a swój mózg na zewnątrz siebie. Rozciągał się on teraz na niezmierzone przestrzenie, sięgając znacznie dalej niż poprzednio wszechświat. W ten sposób znał wszystko, co było nim, ponieważ zaś zamknął w sobie świat, znał go i panował nad nim.

Uspokoił się i rozluźnił, i wtedy zobaczył zarys pokoju, stolika, krzeseł, ścian, obrazków na ścianach; widział ducha zewnętrznego wszechświata pozostającego na zewnątrz. Po chwili podniósł ze stolika książkę i otworzył ją. Znalazł w niej zapisane własne myśli, teraz w postaci drukowanej. Myśli układały się wzdłuż osi czasowej, która stała się osią przestrzenną i jedyną, wzdłuż której można się było poruszać. Widział, jak w hologramie, różne wieki swoich myśli: te najnowsze najbliżej powierzchni, te dawniejsze pod nimi, w coraz to głębszych warstwach.”

„Herb Asher pływał na desce i Fox była nim zachwycona. Przypominało to życie z telewizyjnej reklamy piwa. Urządzali z przyjaciółmi pikniki na plaży, dziewczyny chodziły nagie od pasa w górę, a przenośne radio było zawsze nastawione na stację nadającą na okrągło rocka bez żadnych reklam.

Najważniejsza jednak była atmosfera duchowa. Rozebrane dziewczyny na plaży stanowiły przyjemny dodatek, nie istotę sprawy. Całość była wysoce uduchowiona. To zadziwiające, jak uduchowiona i wyszukana może stać się reklama piwa.”

Człowiek i jego symbole” Carl Gustav Jung, rozdział „Rola symboli w analizie – studium przypadku” Jolande Jacobi

„Ale jakie jest znaczenie takich „przepowiedni” w dzisiejszych czasach? Nawet osoby akceptujące I Cing jako składnicę wiedzy i mądrości nie bardzo dają wiarę temu, że rada bądź wyrocznia może być czymś więcej niż tylko okultystycznym eksperymentem. Faktycznie trudno jest zrozumieć, że chodzi tu o coś więcej, ponieważ współczesny człowiek świadomie odrzuca wszelkie techniki wróżebne, uważając je za archaiczne bzdury. A jednak nie są one nonsensem. Dr Jung wykazał, że podlegają one „zasadzie synchroniczności” (lub prościej mówiąc, znaczącemu zbiegowi okoliczności). Tę trudną nową ideę Jung wyłożył w swoim eseju Synchroniczność: zasada koincydencji pozaprzyczynowych. Opiera się ona na założeniu, że istnieje wewnętrzna nieświadoma wiedza, która łączy zjawisko fizyczne ze stanem psychicznym w taki sposób, że pewne zdarzenie, które wydaje się „przypadkowe” lub „koincydentalne” może mieć znaczenie psychiczne. Znaczenie to jest często symbolicznie wskazywane w snach, które są zbieżne z tym zdarzeniem.”

„– Posłuchaj – powiedział. – Ja należę do Światopoglądu Naukowego. Do partii. Rozumiesz? Taka jest moja decyzja, strona, którą wybrałem. Chorób i cierpienia nie trzeba rozumieć, trzeba je zlikwidować. Nie ma życia po śmierci i nie ma Boga, z wyjątkiem może zwariowanego zakłócenia jonosferycznego, które pieprzy mi odbiór na tej zasranej górce. Jeżeli po śmierci stwierdzę, że nie miałem racji, powołam się na ignorancję i trudne dzieciństwo. Tymczasem bardziej niż pogawędki z tym Jahem interesuje mnie ekranizowanie przewodów i pozbycie się zakłóceń. Nie mam kóz na ofiarę, a poza tym mam co innego do roboty. Nie podoba mi się, że moje nagrania Fox są niszczone, dla mnie są one cenne, a niektórych nie da się odzyskać. Zresztą żaden Bóg nie podrzuciłby takich słów, jak „własna dupa”, do pięknej skądinąd piosenki. Żaden Bóg, którego mogę sobie wyobrazić.”

" Wszechświat istnieje dzięki temu, że Jah go pamięta "

Najciekawsze w Bożej inwazji nie są odpowiedzi religijne, lecz sposób, w jaki Dick pokazuje, że współczesny człowiek nie potrafi już oddzielić języka fizyki, psychologii i teologii. Mówimy o kwantach, archetypach i Bogu tym samym słownikiem, próbując nazwać doświadczenia, dla których wciąż nie posiadamy adekwatnych pojęć. Dick nie jest filozofem ani fizykiem, ale ma niezwykły dar wychwytywania idei krążących na pograniczu różnych dziedzin wiedzy i przekształcania ich w literaturę.

Największą siłą Dicka pozostaje nieustanne podważanie stabilności rzeczywistości. Granice między snem, religią, halucynacją i codziennym doświadczeniem pozostają płynne, a czytelnik nigdy nie ma pewności, na jakim poziomie rzeczywistości właśnie się znajduje. Dick jest najciekawszy nie wtedy, gdy cytuje filozofów, lecz wtedy, gdy zmusza do pytania, czy rzeczywistość jest czymś odkrywanym, czy nieustannie współtworzonym przez świadomość, symbole i opowieści.

Po lekturze Bożej inwazji pozostaje przede wszystkim to pytanie. Dick pokazuje, jak trudno odróżnić świat odkrywany od świata konstruowanego przez pamięć, symbole i opowieści, które próbują nadać sens temu, co być może żadnego ostatecznego sensu nie posiada.

"Ludzie pobożni zwracają się do Boga, a ludzie szaleni wyobrażają sobie, że Bóg im odpowiada. "

Footnotes

• Philip K. Dick, Boża inwazja, przełożył Lech Jęczmyk, Dom Wydawniczy Rebis,

• strona autora w języku angielskim, philip dick

Joga – kolejna sesja z soulfullywild

Kafkaesque — Tue, 21 Jul 2026 10:37:32 +0000

Kolejna sesja z Soulfullywild i po raz kolejny utwierdzam się w przekonaniu, że właśnie tego szukałam. To dla mnie odskocznia i powiew świeżości po latach ćwiczenia z Adriene. Zanim wrócę do sesji z Soulfullywild, „mała” dygresja (no może trochę większa).

Już jakiś czas temu postanowiłam, że zrezygnuję z płatnej subskrypcji FWFG i z każdą kolejną wiadomością utwierdzam się w przekonaniu, że była to dobra decyzja. Co jaki czas dostaję kolejny kod rabatowy, promocję albo reklamę nowej kolekcji ubrań Adriene. Zapisywałam się na jogę, nie na newsletter sklepu odzieżowego. Paradoks polega na tym, że praktyka, która dla wielu osób ma być sposobem na wyciszenie, prostotę i oderwanie od codzienności, coraz częściej staje się kolejnym kanałem sprzedaży. Czy naprawdę potrzebujemy nowych legginsów, aby lepiej oddychać? Mam już więcej ubrań do ćwiczeń, niż jestem w stanie nosić, i ostatnią rzeczą, jakiej oczekuję po zajęciach jogi, jest przekonywanie mnie, że powinnam kupić następne.

"Pokaż, jak rzecz szczęśliwa być może, niewinna i nasza (...) jako rzecz służy lub rzeczą się stając umiera - , a tam już skrzypiec nie potrzebuje."

Rainer Maria Rilke

To jednak nie sam konsumpcjonizm najbardziej mnie zniechęcił. Znacznie bardziej rozczarowało mnie to, że FWFG coraz mniej przypomina program rozwoju, a coraz bardziej bibliotekę pojedynczych sesji. Owszem, pojawiają się nowe filmy, ale brakuje przemyślanego planu, który pozwalałby obserwować własne postępy. Letni program ponownie okazał się w dużej mierze zbiorem starszych materiałów (recycling). Zamiast poczucia, że krok po kroku uczę się czegoś nowego, miałam wrażenie, że krążę w miejscu.

"Popularność gadżetów dowodzi, że gdy coraz więcej towarów jest pozbawionych racji bytu, sama irracjonalność staje się specjalnym towarem. "

Guy Debord

Coraz bardziej przeszkadza mi również sam styl prowadzenia zajęć. Rozumiem, że wiele osób potrzebuje motywacyjnych komunikatów o samoakceptacji i pozytywnym myśleniu, ale ja przychodzę na matę przede wszystkim po praktykę. Nie potrzebuję po raz kolejny słyszeć, że „jestem wystarczająca”, „jestem wielka” czy „mam zaufać sobie”. Chcę zobaczyć, że po miesiącu lepiej utrzymuję równowagę, głębiej wchodzę w pozycje, mocniej pracuje moje ciało i że naprawdę robię postępy. To właśnie rozwój jest dla mnie największą motywacją, nie kolejne afirmacje.

Dlatego Soulfully Wild trafia do mnie znacznie bardziej. Mam wrażenie, że centrum uwagi stanowi tutaj sama praktyka, a nie osoba prowadząca, nie marka i nie kolejna kampania sprzedażowa. Zamiast słuchać o tym, kim powinnam się stać, po prostu ćwiczę. I właśnie tego od jogi oczekuję najbardziej.

Mata

Trochę przewrotnie piszę o konsumpcjonizmie, a jednocześnie sama przyznaję, że mam w domu kilka mat do jogi. Dokładnie cztery. Różnica polega jednak na tym, że każda z nich ma swoje zastosowanie i każda jest regularnie używana, a nie kupiona pod wpływem chwilowej zachcianki czy kolejnej reklamy.

Dwie z nich mają już około siedmiu lat i wyraźnie widać na nich ślady intensywnego użytkowania. Nie wyglądają jak nowe, ale dopóki spełniają swoją funkcję, nie widzę powodu, by je wymieniać. Nadal świetnie sprawdzają się podczas ćwiczeń w butach, a kiedy w końcu przestaną nadawać się do praktyki, dostaną drugie życie. Najpewniej zamienią się w podkładki pod meble albo posłużą do innych prac w domu.

Największą radość sprawiła mi okrągła mata widoczna na zdjęciu powyżej. Marzyłam o niej przez kilka lat, ale ceny, koszty wysyłki i dostępność skutecznie studziły mój entuzjazm. Nie kupiłam jej impulsywnie ani dlatego, że zobaczyłam kolejną reklamę. Po prostu cierpliwie czekałam, aż stanie się to rozsądnym zakupem. Kiedy w końcu udało mi się ją zdobyć, satysfakcja była znacznie większa niż po kliknięciu „kup teraz” pod wpływem chwili. Paradoksalnie właśnie takie zakupy przypominają mi, że największą wartość mają rzeczy, na które naprawdę czekaliśmy, a nie te, które algorytm uznał za kolejną potrzebę.

Dzisiejsza sesja z Soulfullywild jak zwykle okazała się małym wyzwaniem. Czasami patrzę na prowadzącą i myślę: litości, czy ludzkie ciało naprawdę może się tak wyginać? Chętnie byłabym choć w połowie tak elastyczna, ale raczej nie robię sobie złudzeń. Mam swoje ograniczenia, swoje tempo i chyba właśnie to najbardziej podoba mi się w tej praktyce – nie czuję, że muszę za kimkolwiek nadążać.

Sama sesja była spokojna, choć miejscami potrafiła zaskoczyć wymagającymi przejściami. To, co najbardziej cenię, to brak monotonii. Prawie zawsze pojawia się jakaś nowa sekwencja albo ćwiczenie, dzięki czemu nie mam poczucia, że po raz kolejny odtwarzam ten sam zestaw ruchów. Właśnie tego brakowało mi w wielu innych programach – poczucia, że naprawdę uczę się czegoś nowego.

To krótka praktyka, idealna na początek dnia. Wystarczająco długa, żeby rozbudzić ciało, ale jednocześnie na tyle spokojna, by nie zaczynać poranka od walki z własnymi mięśniami. Kończę ją z poczuciem pełnego relaksu i z myślą, że nawet jeśli nie potrafię złożyć się w wymyślne pozycje, to i tak zrobiłam dla siebie coś dobrego.

"...samo niezaspokojenie stało się bowiem towarem, odkąd ekonomiczna obfitość, rozwijając swoją produkcję, nauczyła się obrabiać tego rodzaju surowiec."

Guy Debord

Tak na marginesie – fragment ze „Społeczeństwo spektaklu” Guy Debord:

„Idol, spektakularne przedstawienie żywej istoty ludzkiej, ucieleśnia dozwoloną rolę, a więc samą banalność. Jako specjalista w zakresie pozornych przeżyć (vécu apparent) idol zachęca innych do utożsamienia się z życiem pozornym (vie apparente) i płytkim. Taka identyfikacja ma kompensować rozdrobnienie realnie doświadczane w produkcyjnych specjalizacjach. Funkcja „gwiazd” polega na nieskrępowanym odgrywaniu rozmaitych stylów życia i sposobów pojmowania rzeczywistości społecznej. Ucieleśniają one niedostępny rezultat pracy społecznej, naśladując jej produkty uboczne, te zaś zostają w magiczny sposób wyniesione ponad pracę społeczną i ukazane jako jej cel: władza i wakacje, decyzja i konsumpcja wyznaczają początek i kres procesu, który nie podlega dyskusji. Władza polityczna może się uosobić w jednej pseudogwieździe; gwiazda konsumpcji może zaś zdobyć, w drodze plebiscytu, pseudowładzę nad sposobem życia mas. Zachowania gwiazdy są jednak w równie znikomym stopniu nieskrępowane, jak i urozmaicone.

Sługa spektaklu, którego obsadzono w roli gwiazdy, jest przeciwieństwem jednostki, to jawny wróg własnej indywidualności oraz indywidualności innych ludzi. Wchodząc na scenę spektaklu jako model identyfikacji, wyzbył się wszelkich jednostkowych cech, aby samemu w pełni się utożsamić z powszechnym posłuszeństwem wobec biegu rzeczy. Każda gwiazda konsumpcji ucieleśnia wprawdzie jakiś określony typ osobowości, rola gwiazdy polega jednak przede wszystkim na ukazywaniu, że ta wyróżniona osobowość ma, na równi z wszystkimi innymi, dostęp do pełnej oferty konsumpcyjnej i że czerpie z tego taką samą satysfakcję jak wszystkie pozostałe osobowości. Każda gwiazda decyzji musi legitymować się pełnym wachlarzem cnót i talentów, które w oczach ogółu uchodzą za godne podziwu.”

Footnotes

• YouTube soulfyllywild

• Instagram soulfullywild

Valis / Philip K. Dick / trylogia

Kafkaesque — Mon, 20 Jul 2026 15:31:11 +0000

Valis, Philip K. Dick – pierwsza część trylogii, drugi tom – „Boża inwazja”, trzeci – „Transmigracja Timothy’ego Archera”.

Po pierwszym tomie trylogii aż boję się otwierać drugi. Lubię Philipa K. Dicka i od lat uważam go za jednego z najoryginalniejszych pisarzy XX wieku, dlatego tym większym zaskoczeniem okazał się dla mnie „Valis”. To chyba jedyna jego książka, przez którą musiałam się przedzierać, zamiast dać się porwać.

Humor Valisa okazał się dla mnie odskocznią od „rozważań” autora. Przynajmniej na początku Dick potrafi być naprawdę zabawny – nie dzięki dowcipom, lecz dzięki absurdowi, autoironii i niezwykłemu wyczuciu tonu. Bohaterowie z całkowitą powagą opisują sytuacje tak groteskowe, że trudno się nie uśmiechnąć.

Najbardziej brakowało mi tego, co u Dicka cenię najbardziej – prostoty, dzięki której niecodzienne pomysły wydają się niemal oczywiste. W Valisie odniosłam wrażenie, że autor za wszelką cenę próbuje stworzyć własnego „Ulissesa”: powieść pełną odwołań, filozoficznych tropów, teologii, gnostycyzmu, literackich aluzji i intelektualnych pięter, które mają budować wrażenie dzieła totalnego. Problem w tym, że dla mnie ta konstrukcja częściej przypominała encyklopedię niż powieść. Nie czułam, że uczestniczę w opowieści – czułam się, jakbym przeglądała przypisy do książki, której jeszcze nie przeczytałam.

To oczywiście może być zamierzone. Ja jednak nie znalazłam w tej erudycji literackiej przyjemności. Odnosiłam wrażenie, że kolejne odniesienia istnieją nie dlatego, że są niezbędne, lecz dlatego, że mają udowodnić, jak wiele światów i tekstów można zmieścić w jednej książce. Chwilami miałam wrażenie, że Dick bardziej chce imponować (komu?) niż opowiadać.

A zaczęło się całkiem zwyczajnie:

„Koniolub Grubas załamał się nerwowo w dniu, kiedy zatelefonowała do niego Gloria z pytaniem, czy ma nembutal. On spytał, po co jej to potrzebne, a ona powiedziała, że chce się zabić. Dzwoniła po wszystkich znajomych. Miała już pięćdziesiąt pigułek, ale potrzebowała jeszcze trzydziestu albo czterdziestu, żeby uzyskać całkowitą pewność.

Koniolub Grubas natychmiast doszedł do wniosku, że to jest jej sposób na zwrócenie się o pomoc. Grubas przez lata łudził się, że może komuś pomóc. Jego psychiatra powiedział mu kiedyś, że jeśli chce się wyleczyć, musi zrobić dwie rzeczy: rzucić narkotyki (czego nie zrobił) i przestać próbować pomagać ludziom (nadal próbował).

Faktem jest, że nie miał nembutalu. Nie miał żadnych środków nasennych, bo nigdy ich nie zażywał. Brał środki pobudzające. Dlatego nie był w stanie dać Glorii pigułek, za pomocą których mogłaby popełnić samobójstwo. Zresztą, gdyby je miał, też by jej nie dał.”

Jedynym fragmentem, który naprawdę mnie zainteresował, był motyw filmu VALIS. To właśnie wtedy nie mogłam pozbyć się skojarzeń z Davidem Lynchem. Rozpad tożsamości, pękająca rzeczywistość, bohaterowie funkcjonujący jednocześnie w kilku porządkach istnienia – podobieństwa do Lost Highway czy Mulholland Drive wydają mi się uderzające. Nie twierdzę, że Lynch czerpał bezpośrednio z Dicka hmm, ale czytając te fragmenty, trudno było mi nie myśleć o jego kinie.

Fragment z czekoladą bez komentarza:

„Było to przeżycie ogromnej dla mnie wagi. Wszystko dokonało się w całkowitej tajemnicy, nawet przed matką chłopca. Najpierw przygotowałem kubek gorącej czekolady. Potem przygotowałem hot doga na bułce z normalnymi dodatkami. Christopher mimo niemowlęcego wieku przepadał za hot dogami i czekoladą na gorąco. Usiadłszy na podłodze obok Christophera, w jego pokoju, ja – albo raczej VALIS we mnie jako ja – zaczęliśmy zabawę. Najpierw w żartach uniosłem kubek czekolady w górę, nad głowę syna, potem, niby przypadkiem, wylałem nieco ciepłej czekolady na jego włosy. Zaśmiewając się Christopher usiłował zetrzeć płyn, a ja mu, oczywiście, pomagałem. Pochyliwszy się nad nim szepnąłem: „W imię Ojca, Syna i Ducha Świętego”. Nikt mnie nie słyszał prócz Christophera. Potem wytarłem mu głowę i zrobiłem znak krzyża na jego czole. W ten sposób ochrzciłem go i bierzmowałem. Zrobiłem to nie władzą któregoś z kościołów, ale władzą żywego plazmatu we mnie, władzą samego VALISa. Potem powiedziałem do swojego syna: „Twoim tajnym imieniem, twoim chrześcijańskim imieniem jest…” I powiedziałem mu jego imię. Tylko on i ja je znamy.

On, ja i VALIS.

Następnie wziąłem kawałek bułki z hot doga i wyciągnąłem w jego stronę. Mój syn, właściwie jeszcze niemowlę, otworzył buzię jak ptaszek, a ja dałem mu kawałek bułki. Wyglądało to tak, jakbym go karmił, zwykły, prosty, pospolity posiłek. Czułem, że z jakiegoś powodu jest bardzo ważne, jest sprawą wręcz zasadniczą, żeby nie wziął do ust mięsa z parówki. W tej sytuacji wieprzowina była nie na miejscu; VALIS przekazał mi to jako istotną informację. Kiedy Christopher miał zamkniętą buzię, żeby połknąć kawałek bułki, podsunąłem mu kubek z czekoladą. Ku mojemu zdziwieniu (dotychczas pił tylko z butelki ze smoczkiem, nigdy z kubka) wziął chętnie kubek, przyłożył do ust i wypił.

– To jest moja krew i moje ciało – powiedziałem. Wziąłem kubek od mojego synka. Najważniejsze sakramenty zostały udzielone.”

"Bo nie czym innym jest piękno, jak przerażenia początkiem, który jeszcze znosimy, i podziwiamy je tak, gdyż nami po cichu pogardza, aby nas zniszczyć. Każdy anioł jest straszny."

Rainer Maria Rilke

Bywało zabawnie, zwłaszcza na początku – oto Gloria – kobieta „racjonalnie szalona”, która jedzie po śmiertelną dawkę leków, zatrzymując się na każdym czerwonym świetle i skrupulatnie przestrzegając przepisów drogowych. Dick znakomicie pokazuje, że szaleństwo nie zawsze ma teatralny charakter; bywa uporządkowane, uprzejme i doskonale zorganizowane. Szkoda tylko, że z czasem ten ironiczny, lekki ton niemal całkowicie znika, ustępując miejsca coraz bardziej rozwlekłym rozważaniom filozoficznym i teologicznym. Gdyby autor zachował tę samą równowagę między humorem a metafizyką przez całą powieść, moje wrażenia z lektury byłyby zapewne zupełnie inne.

„W roku 1976 kompletnie oszalały z rozpaczy Koniolub Grubas podetnie sobie żyły (próba samobójstwa w Vancouver była nieudana), połknie czterdzieści dziewięć tabletek skoncentrowanego wyciągu z naparstnicy i zamknie się w garażu, zapuściwszy silnik samochodu. Też mu się nie uda. Cóż, ciało rozporządza mocami nie znanymi umysłowi. Umysł Glorii jednak miał pełną kontrolę nad jej ciałem, ona była racjonalnie szalona.

Większość szaleństw można utożsamić z dziwacznością i teatralnością. Człowiek wkłada garnek na głowę, owija się ręcznikiem w pasie, maluje się na fioletowo i wychodzi na ulicę. Gloria natomiast była jak zawsze spokojna, uprzejma i kulturalna. Gdyby żyła w starożytnym Rzymie albo w Japonii, nikt by nic nie zauważył. W swojej wyprawie po dziesięć pigułek nembutalu zatrzymywała się na każdym czerwonym świetle i nie przekraczała dozwolonej prędkości.”

Paradoksalnie najbardziej fascynujące w Valisie okazało się dla mnie nie to, czym ta książka jest, lecz to, do czego prowadzi. Sama powieść pozostawiła mnie raczej zmęczoną niż zachwyconą. Być może po prostu wolę Dicka, który wielkie pytania metafizyczne ukrywa w fabule, niż Dicka, który zamienia fabułę w intelektualny labirynt. W Ubiku, Trzech stygmatach Palmera Eldritcha czy Półprawdzie ostatecznej te same idee żyją dzięki bohaterom. W Valisie zbyt często miałam wrażenie, że bohaterowie istnieją jedynie po to, by prowadzić niekończący się „wykład”, dość nudny.

"Prawda, to osobliwe, nie mieszkać więcej na ziemi, ledwie poznanych zwyczajów cdn

Rainer Maria Rilke

Footnotes

• Philip K. Dick „Valis„, Dom Wydawniczy Rebis, przekład: Lech Jęczmyk.

• Philip K. Dick – drugi tom – „Boża inwazja„, Dom Wydawniczy Rebis, przekład: Lech Jęczmyk.

• strona autora w języku angielskim, philip dick

Prawda półostateczna / Philip K. Dick

Kafkaesque — Tue, 30 Jun 2026 21:44:22 +0000

Prawda półostateczna , Philip K. Dicka – rzeczywistość której człowiek nie może zweryfikować.

„Wpisał na klawiaturze krasomówni pożądany rzeczownik. „Wiewiórka”. Zastanawiał się dwie minuty, po czym dodał przymiotnik ograniczający „mądra”. –W porządku – rzekł głośno, rozsiadł się wygodniej w fotelu i nacisnął klawisz „enter”. Dokładnie w chwili gdy Colleen weszła z powrotem do biblioteki, krasomównia zaczęła konstruować przemówienie.

–Wiewiórki to mądre zwierzęta – rozległ się metaliczny głos (urządzenie miało jedynie malutki głośnik) – jednakże ich mądrość nie jest wcale taka zwyczajna.

Natura wyposażyła je w…

–Och Boże – zdenerwował się Adams i mocno klepnął płaską metalowo-plastikową obudowę urządzenia, które natychmiast zamilkło. W tym momencie Adams dostrzegł Colleen.

–Przepraszam, ale jestem już zmęczony. Dlaczego ktoś tam na górze, Borę, generał Holt albo marszałek Harenzany, nie przesunie niedzielnego wieczora gdzieś pomiędzy piątkowe popołudnie a…

–Słyszałam, że wpisałeś tylko dwie jednostki semantyczne – przerwała mu Colleen.

– Musisz wprowadzić więcej danych

–Chwileczkę. – Adams włączył urządzenie i wpisał całe zdanie, podczas gdy Colleen stała nad nim i siorbała płyn ze szklanki. – Zadowolona?

–Nie mogę cię zrozumieć – rzekła Colleen. – Czy ty tak nie znosisz swojej pracy, czy wręcz przeciwnie – kochasz ją bez opamiętania? – Przeczytała na głos zdanie wpisane do krasomówni: – „Świetnie poinformowany nieżywy szczur baraszkował pod oniemiałą, różową kłodą drewna”.

–Chciałbym tylko dowiedzieć się wreszcie, co potrafi ta głupia maszyna, która kosztowała mnie piętnaście tysięcy dolarów. Mówię poważnie. Mam nadzieję, że się wysili – z całej siły nacisnął klawisz „enter”.

–Na kiedy masz napisać to przemówienie? – spytała Colleen.

–Na jutro.

–Wstań wcześniej.

–O nie. – Kiedy muszę wcześnie wstać, jeszcze bardziej mnie to wkurza, pomyślał.

Krasomównia zaintonowała swoim blaszanym głosem:–Człowiek uważa szczura za swojego wroga. Ale weźmy pod uwagę, jak cenne jest to zwierzę, choćby w badaniach nad lekiem przeciwko nowotworom, a natychmiast uświadomimy sobie, że szczur jest Prometeuszem, niosącym ludzko…

Po kolejnym wybuchu Adamsa krasomównia ucichła.”

Kiedy narracja jest bronią, prawdziwym produktem a produkcja broni skutkiem ubocznym narracji.

„Bez jakiejkolwiek formy cenzury nie można myśleć o propagandzie w ścisłym sensie tego słowa. By dało się prowadzić propagandę, musi istnieć pewna bariera między społeczeństwem a wydarzeniami. Zanim ktokolwiek będzie mógł stworzyć pseudootoczenie uznane przezeń za zgodne z wymogami rozsądku czy pożądane, ograniczony musi zostać dostęp do prawdziwego otoczenia. Choć bowiem ludzie, którzy mają doń bezpośredni dostęp, mogą błędnie postrzegać to, co widzą, nikt inny nie jest w stanie zadecydować, w jaki sposób mają to błędnie postrzegać, jeżeli nie może zdecydować, gdzie i na co mają patrzeć.” – Lipmann Walter

„Człowiek zbudował inteligentną broń. Po pewnym czasie przemyśleń, dokładnie po dwóch latach, w ciągu których trwała masowa zagłada dwóch armii blaszaków zwartych w boju, dwóch wielkich, sztucznych armii pochodzących z dwóch różnych kontynentów… zaawansowane typy blaszaków, zaprojektowane z myślą o wykorzystaniu ich analitycznych mózgów przy planowaniu taktyki oraz całościowej strategii, te właśnie nowoczesne urządzenia X, XI i XII generacji wymyśliły, że najlepszą strategią jest coś, co Fenicjanie znali już pięć tysięcy lat temu. Wszystko zostało podsumowane w „Mikado”, pomyślał Adams. Jeśli samo stwierdzenie, że jakiś człowiek został zabity, wystarczyło, żeby wszyscy czuli się usatysfakcjonowani, to czemu nie poprzestać jedynie na takim stwierdzeniu i nie zabijać go? Dla nowoczesnych blaszaków rozwiązanie problemu wyglądało właśnie w ten sposób. Blaszaki nie były fanami Gilberta i Sullivana, nie miały też zaprogramowanego libretta „Mikado” w pamięci. Doszły jednak do takiego właśnie wniosku i, co więcej, działały wedle tej zasady wraz z marszałkiem Harenzanym i generałem Holtem. –Którzy jednak nie zauważali różnicy – dokończył na głos swoje rozmyślania Adams.”

Mieszkańcy tanków nie mają czasu na zwątpienie, ponieważ ich życie zostało całkowicie podporządkowane produkcji, normom, komunikatom i obowiązkom. System nie musi nieustannie przekonywać ich, że wojna trwa – wystarczy, że skutecznie organizuje ich codzienność. Człowiek, którego każda godzina została zaplanowana, przestaje zadawać pytania nie dlatego, że zna odpowiedzi, lecz dlatego, że nie ma już przestrzeni, by je postawić.

W tym sensie Dick zaskakująco trafnie przewiduje współczesny świat, w którym uwaga staje się najcenniejszym zasobem. Nie zwycięża ten, kto dysponuje prawdą, lecz ten, kto najskuteczniej potrafi zatrzymać cudzą uwagę i wypełnić ją własną narracją.

To dlatego broń okazuje się jedynie elementem większego mechanizmu. Pozornie mieszkańcy tanków produkują uzbrojenie na potrzeby niekończącej się wojny, jednak najważniejszym produktem systemu pozostaje sama opowieść o wojnie. Broń ma jedynie uwiarygadniać konflikt, konflikt uzasadnia produkcję, a produkcja utwierdza społeczeństwo w przekonaniu, że wojna nadal trwa. Powstaje zamknięty obieg, w którym materialne przedmioty są jedynie rekwizytami podtrzymującymi narrację, a propaganda nie tyle ukrywa rzeczywistość, ile ją wytwarza.

Propaganda nie jest tutaj dodatkiem do polityki ani narzędziem służącym maskowaniu rzeczywistości. To ona staje się fundamentem całego porządku społecznego. Polityka istnieje tylko o tyle, o ile potrafi podtrzymać obowiązującą narrację, a produkcja broni jest jednym z jej najważniejszych rytuałów. Można wręcz odnieść wrażenie, że uzbrojenie stanowi jedynie materialny rekwizyt, podczas gdy prawdziwym produktem systemu pozostaje opowieść – na tyle przekonująca, by miliony ludzi uznały ją za jedyną możliwą rzeczywistość.

„Proste słowa zostaną okraszone pięknymi epitetami, które zapewnią pozory rzeczywistości czemuś, co – trzeba to powiedzieć z całą stanowczością – normalnie byłoby zupełnie nieprzekonujące i głupie. Coś, co zostało wrzucone do Megawaka jako zwykłe slogany, wychodziło przed kamerami telewizyjnymi i mikrofonami w formie słów, których żaden trzeźwo myślący umysł, szczególnie od piętnastu lat siedzący pod powierzchnią ziemi, nie mógł zakwestionować.”

"Spektakl jawi się jako niedostępna i niepodważalna faktyczność. Jego przesłanie brzmi: „co się ukazuje, jest dobre; a co jest dobre, ukazuje się". Domaga się biernej akceptacji i, w gruncie rzeczy, poprzez swój monopolistyczny i wykluczający wszelką dyskusję sposób ukazywania się — już ją sobie zapewnił."

Guy Debord

Warto zestawić Półprawdę ostateczną z The Society of the Spectacle autorstwa Guy Debord, ponieważ mimo że Dick i Debord tworzyli niezależnie od siebie, ich diagnozy współczesności okazują się zaskakująco zbieżne. Debord przekonywał, że nowoczesny człowiek coraz rzadziej doświadcza rzeczywistości bezpośrednio, a coraz częściej poznaje ją za pośrednictwem obrazów i narracji, które stopniowo zaczynają zastępować samo doświadczenie.

Świat wykreowany przez Dicka można odczytać jako literacką realizację tej tezy. Wojna nie jest już konfliktem militarnym, lecz spektaklem – wszechobecną narracją organizującą sposób myślenia, codzienne życie i społeczny porządek. Nie liczy się to, co rzeczywiście dzieje się na polu bitwy, lecz trwała obecność wojny w świadomości mieszkańców tanków jako jedynego wyjaśnienia otaczającego świata.

Najbardziej niepokojące jest jednak to, że bohaterowie nie żyją w czasie wojny, lecz wewnątrz opowieści o wojnie. To ona wyznacza granice ich wyobraźni, określa, co jest możliwe, a co niewyobrażalne, oraz sprawia, że nie odczuwają potrzeby kwestionowania systemu. W tym sensie wojna staje się nie wydarzeniem historycznym, lecz mechanizmem organizującym społeczną wyobraźnię, a Dick pokazuje, że największą siłą władzy nie jest zdolność prowadzenia wojny, lecz stworzenia narracji, która zastępuje ludziom rzeczywistość i staje się jedynym sposobem jej rozumienia.

Wojna nie jest więc jednym z elementów systemu, jest uniwersalnym wyjaśnieniem, które zamyka każdą dyskusję. Przestaje być wydarzeniem historycznym, staje się językiem, za pomocą którego społeczeństwo interpretuje rzeczywistość.

Wojna nie potrzebuje zwycięstwa

Jednym z najbardziej przewrotnych pomysłów Dicka jest przedstawienie wojny jako systemu, który nie dąży do zwycięstwa. Paradoks polega na tym, że konflikt mógłby zakończyć się wyłącznie wtedy, gdyby przestał być użyteczny dla tych, którzy sprawują władzę. Tymczasem wojna okazuje się fundamentem całego porządku społecznego. To ona uzasadnia istniejącą hierarchię, narzuca dyscyplinę, organizuje produkcję i nadaje sens codziennemu wysiłkowi mieszkańców tanków. Dzięki niej każde poświęcenie znajduje swoje wytłumaczenie, a każdy obowiązek wydaje się konieczny.

Z tej perspektywy zwycięstwo nie byłoby triumfem systemu, lecz początkiem jego rozpadu. Wraz z końcem wojny należałoby odpowiedzieć na pytania, które dotąd pozostawały niewidoczne: po co nadal pracować z taką samą intensywnością, po co utrzymywać istniejącą strukturę władzy i dlaczego społeczeństwo miałoby w dalszym ciągu podporządkowywać swoje życie produkcji uzbrojenia? Wojna jest więc nie tyle środkiem prowadzącym do określonego celu, ile warunkiem istnienia samego systemu. Można wręcz odnieść wrażenie, że to nie wojna potrzebuje żołnierzy, lecz system potrzebuje wojny.

W tym świetle zmienia się również znaczenie samej produkcji broni. Pozornie fabryki wykonują swoje podstawowe zadanie, nieustannie opuszczają je kolejne partie uzbrojenia, a mieszkańcy tanków wierzą, że ich praca bezpośrednio wpływa na losy konfliktu. W rzeczywistości jednak broń nigdy nie spełnia swojej militarnej funkcji. Nie trafia na front, nie rozstrzyga bitew i nie zmienia biegu historii. Jej wartość nie wynika z możliwości prowadzenia działań wojennych, lecz z roli, jaką odgrywa w podtrzymywaniu obowiązującej narracji.

"Spektakl nie jest zwykłym nagromadzeniem obrazów, ale zapośredniczonym przez obrazy stosunkiem społecznym między osobami."

Guy Debord

Każdy wyprodukowany pocisk i każda kolejna norma produkcyjna stają się materialnym dowodem na to, że wojna trwa. Sama produkcja przestaje być przygotowaniem do walki, a staje się rytuałem nieustannie potwierdzającym prawdziwość oficjalnej wersji rzeczywistości. Uzbrojenie nie służy już przede wszystkim zabijaniu. Jego najważniejszą funkcją jest utrzymywanie wiary w świat zbudowany wokół niekończącego się konfliktu. To nie broń okazuje się najcenniejszym wytworem fabryk, lecz przekonanie, że jej produkcja jest niezbędna.

monopol na uwagę

narracja a nie broń jest prawdziwym produktem

różne grupy ludzi różne modele rzeczywistości

czy człowiek chce prawdy czy lepszej wersji iluzji

życie w fłszywym czasie

Jednym z najbardziej współczesnych aspektów Półprawdy ostatecznej jest również sposób, w jaki Dick pokazuje, że rzeczywistość zależy od dostępu do informacji. Choć wszyscy bohaterowie żyją na tej samej planecie, funkcjonują w odmiennych światach. Mieszkańcy tanków wierzą w niekończącą się wojnę, elity od dawna wiedzą, że konflikt się zakończył, a nieliczni bohaterowie poruszający się pomiędzy tymi rzeczywistościami dostrzegają jedynie fragmenty prawdy. W efekcie społeczeństwo nie dzieli się na ludzi o różnych poglądach, lecz na ludzi żyjących w różnych modelach rzeczywistości, których nie sposób łatwo ze sobą pogodzić.

To rozpoznanie wydaje się wyjątkowo aktualne także dziś. Współczesny człowiek poznaje świat za pośrednictwem mediów, algorytmów i starannie dobranych źródeł informacji, dlatego coraz częściej nie różnimy się opiniami, lecz samymi faktami, które uznajemy za oczywiste. Każda grupa buduje własną narrację i własną hierarchię znaczeń, przez co wspólna rzeczywistość stopniowo przestaje istnieć.

W tym kontekście Dick stawia pytanie znacznie głębsze niż kwestia samego kłamstwa. Nie zastanawia się, dlaczego ludzie wierzą w fałsz, lecz czy człowiek rzeczywiście pragnie prawdy. Powieść sugeruje, że prawda nie zawsze wyzwala – czasem odbiera sens całemu dotychczasowemu życiu. Człowiek, który przez dziesięciolecia wierzył, że jego praca ratuje świat, wraz z odkryciem oszustwa traci nie tylko wiedzę o rzeczywistości, lecz także cel, tożsamość i usprawiedliwienie własnych poświęceń.

Być może dlatego ludzie rzadziej poszukują prawdy niż takiej wersji świata, z którą będą mogli dalej żyć. Dick sugeruje, że iluzja nie zawsze jest przeciwieństwem prawdy – bywa warunkiem psychicznego przetrwania, ponieważ chroni człowieka przed rozpadem znaczeń, na których zbudował całe swoje życie.

Jeszcze jeden niezwykle subtelny motyw obecny w powieści – doświadczenie fałszywego czasu. Oficjalnie wojna nadal trwa, jednak dla mieszkańców tanków historia zatrzymała się w chwili, w której zeszli pod ziemię. Ich kalendarze odmierzają kolejne dni, miesiące i lata, lecz epoka pozostaje niezmienna. Żyją w czasie, który pozornie płynie naprzód, a jednocześnie nie prowadzi do żadnej zmiany.

To jedna z najbardziej wyrafinowanych form zniewolenia przedstawionych przez Dicka. Bohaterom nie odebrano jedynie dostępu do powierzchni ani możliwości swobodnego przemieszczania się. Odebrano im zdolność rozpoznania własnego momentu historycznego. Nie wiedzą, że przyszłość, na którą nieustannie pracują i czekają, już dawno nadeszła. Ich życie zostaje uwięzione nie tyle w przestrzeni, ile w czasie, który przestał odpowiadać rzeczywistości. Dzięki temu system nie kontroluje wyłącznie ich działań – kontroluje również ich pamięć, wyobraźnię i sposób rozumienia historii.

W tym sensie Półprawda ostateczna jest powieścią o anestezji historycznej. System nie fałszuje jedynie faktów. Fałszuje doświadczenie czasu.

To właśnie dlatego książka wydaje się tak współczesna. Wiele współczesnych sporów nie wynika z tego, że ludzie różnie interpretują teraźniejszość, lecz z tego, że żyją w różnych wersjach przeszłości. Każda grupa uważa, że jej historia wciąż trwa, choć świat dawno się zmienił. Dick pokazuje, że największą formą kontroli może być nie odebranie człowiekowi wolności poruszania się, lecz odebranie mu możliwości rozpoznania, w jakim czasie naprawdę żyje.

Nie jest to moja ulubiona książka Dicka, ale daje do myślenia.

"Ten, kto dzień po dniu znosi biernie swój los, widząc w nim obcą potęgę, szuka ratunku w szaleńczej próbie wpływania na ów los w sferze iluzji, ucieka się zatem do technik magicznych. Uznanie i konsumowanie towarów to jądro tej pseudorepliki na komunikację niedopuszczającą repliki. Konsument boryka się z fundamentalnym wywłaszczeniem, dlatego też ulega infantylnej potrzebie naśladownictwa"

Guy Debord

Footnotes

• Philip K. Dick „Prawda półostateczna’, Dom Wydawniczy Rebis,

• strona autora w języku angielskim, philip dick

Joga – poranna dawka energii z soulfullywild

Kafkaesque — Fri, 19 Jun 2026 20:43:40 +0000

Przez lata pozostawałam wierna temu, co znane. Joga zajmowała w moim życiu miejsce podobne do porannej herbaty — nie budziła już pytań, nie domagała się uwagi, po prostu była. W pewnym momencie natrafiłam jednak na kanał soulfullywild i coś w tej spokojnej regularności zaczęło pękać. Nie wiem, czy wcześniej szukałam nowego nauczyciela, czy raczej nowy sposób praktyki pojawił się dlatego, że sama byłam już zmęczona powtarzaniem. Niektóre zmiany przychodzą tak niepostrzeżenie, że trudno ustalić, gdzie kończy się przypadek, a zaczyna konieczność.

Podoba mi się joga w tym wydaniu, ponieważ potrafię się na niej skupić. To pozornie banalne spostrzeżenie prowadzi jednak do czegoś istotniejszego. Uwaga nie zawsze rodzi się z oswojenia; często pojawia się właśnie tam, gdzie kończy się nawyk. Znane sekwencje można wykonywać niemal automatycznie. Nieznane wymagają obecności.

Podczas jednych zajęć natrafiłam na pozycję przekraczającą moje obecne możliwości (jedno z tych ćwiczeń było w Reconnect – najmniej mi się podobały te zajęcia, zdecydowanie nie na poranną sesję). Pojawił się znajomy impuls: wycofać się, wrócić do tego, co bezpieczne, do repertuaru ruchów, które znam i kontroluję. Nie dlatego, że ćwiczenie było niemożliwe, lecz dlatego, że zmuszało mnie do konfrontacji z własnym ograniczeniem.

Wtedy przyszła prosta myśl: jeżeli wybieram wyłącznie to, co łatwe, skazuję się na pozostanie w tym samym miejscu.

Dotąd moja praktyka przypominała bezpieczną przystań. Regularną, przewidywalną, uspokajającą. Pojawiałam się na macie, wykonywałam te same sekwencje z tymi samymi instruktorami. Wszystko działało poprawnie, ale niewiele się zmieniało. Powtórzenie zaczęło udawać rozwój.

Freud nazwałby to przymusem powtarzania. Kierkegaard widziałby w tym ucieczkę przed możliwością przemiany. Niezależnie od języka filozofii mechanizm pozostaje podobny: często wybieramy nie to, co nas rozwija, lecz to, co chroni przed dyskomfortem zmiany.

"Leżenie nie było dla Ilii Iljicza koniecznością jak dla chorego lub człowieka, który chce spać. Nie było też czymś przypadkowym jak dla kogoś, kto się zmęczył, ani rozkoszą jak dla próżniaka. Był to jego stan normalny. Kiedy był w domu - a w domu przebywał niemal stale - leżał ciągle, i zawsze w tym samym pokoju, gdzie go zastaliśmy, pokoju, który służył mu jednocześnie za sypialnię, gabinet i bawialnię. "

Iwan Gonczarow

Literatura zna wiele takich postaci. Obłomow Gonczarowa nie ponosi klęski dlatego, że próbował i zawiódł. Ponosi ją dlatego, że nigdy naprawdę nie zaryzykował działania. Jego łóżko staje się metafizyczną bezpieczną przystanią, miejscem wolnym od porażki, ale także od życia.

Obłomowszczyzna nie jest jednak wyłącznie skrajnym bezruchem. Częściej przybiera subtelniejsze formy. Można być bardzo aktywnym i jednocześnie pozostawać w stagnacji. Można przez lata wykonywać te same czynności, z tą samą sumiennością, nie przekraczając ani o krok własnych granic. W tym sensie zaczęłam dostrzegać w swojej praktyce jogi pewien obłomowski rys. Pojawiałam się regularnie na macie, ćwiczyłam, odhaczałam kolejne sesje, lecz wszystko odbywało się w obrębie doskonale znanego terytorium. Nie było w tym bezruchu, ale było coś równie skutecznego: ruch pozbawiony ryzyka.

Obłomow marzy o działaniu, ale nie opuszcza łóżka. Ja opuszczałam łóżko i rozwijałam matę, lecz często pozostawałam w tym samym psychicznym miejscu. Różnica jest oczywiście ogromna, ale mechanizm zadziwiająco podobny. Obłomowszczyzna nie zawsze oznacza brak ruchu; czasem oznacza ruch wykonywany wyłącznie po znanych trajektoriach. To właśnie dlatego może być tak trudna do rozpoznania. Łatwo pomylić regularność z rozwojem, podobnie jak łatwo pomylić aktywność z przemianą.

"Coś przeszkodziło mu rzucić się na fale życia i mknąć po nich pod pełnymi żaglami rozumu i woli. Jakiś wróg utajony położył mu na ramieniu ciężką dłoń u początku drogi i odrzucił go daleko od prawdziwego ludzkiego przeznaczenia…"

Iwan Gonczarow

Paradoks w samej jodze. Powtórzenie jest konieczne, ale tylko do pewnego momentu. Gdy praktyka zamienia się w mechaniczny rytuał, przestaje być żywa. Forma, która miała prowadzić do transformacji, staje się schronieniem przed nią.

Prawdziwa uwaga pojawia się jednak przede wszystkim wobec tego, czego jeszcze nie oswoiliśmy. Kiedy coś staje się zbyt znajome, przestajemy to naprawdę widzieć.

Dlatego nowa praktyka okazała się tak interesująca. Nie dlatego, że jest obiektywnie lepsza od poprzedniej. Po prostu wymaga ode mnie obecności. Nie mogę oprzeć się na pamięci ciała ani pozwolić myślom odpłynąć gdzie indziej. Nieznane zmusza do bycia tu i teraz.

Zaczynam też podejrzewać, że metafora spokojnych wód jest zwodnicza. Spokój kojarzy się z bezpieczeństwem, lecz stojąca woda szybko zamienia się w stagnację. To ruch utrzymuje rzekę przy życiu. To nurt zapobiega zastojowi.

Może więc prawdziwe pytanie nie brzmi, dokąd prowadzi zmiana, lecz dlaczego tak długo się jej opieramy. Być może nie chodzi o postęp, samodoskonalenie czy osiągnięcie jakiegoś lepszego „ja”. Być może chodzi jedynie o gotowość opuszczenia tego, co przestało być żywe.

Symulacja

Nie wiem jeszcze, dokąd prowadzi ta nowa praktyka. Wiem tylko, że po latach powtarzania tych samych ruchów coś się poruszyło. Wyszłam ze stojącej wody i znalazłam się w nurcie.

To jest zarazem niekomfortowe i wyzwalające. Być może właśnie tak wygląda różnica między życiem a jego dobrze zorganizowaną symulacją.

„Nad czym mieli się zastanawiać i czym przejmować, czego się dowiadywać i do jakich celów dążyć?

Niepotrzebne im to było wcale: życie jak spokojna rzeka płynęło obok nich, nie pozostawało im nic innego, tylko siedzieć na brzegu tej rzeki i obserwować nieuniknione zjawiska, które kolejno, bez wezwania ukazywały się każdemu z nich.

I oto w wyobraźni śpiącego Ilii Iljicza poczęły się ukazywać również kolejno, jak żywe obrazy trzy główne akty życia, rozgrywające się zarówno w jego rodzinie, jak również wśród krewnych i znajomych: urodziny, wesela, pogrzeby.”

„- Do siwych włosów, do grobowej deski! To jest życie!

– Nie, to nie jest życie!

– Jak to nie życie? Czego tu brak? Pomyśl, że nie zobaczyłbyś ani jednej bladej, cierpiącej twarzy, żadnej troski, żadnych rozmów o senacie, giełdzie i akcjach, o sprawozdaniach, o przyjęciu u ministra, o rangach, o dodatkowych dietach. I wszystkie rozmowy szczere! Nigdy byś nie musiał zmieniać mieszkania – już to samo coś warte! Czy to nie życie?

– Nie, to nie jest życie – powtórzył uparcie Sztolc.

– A cóż to jest według ciebie?

– To jest… – Sztolc zamyślił się i szukał, jak nazwać takie życie – jakaś… obłomowszczyzna… – powiedział wreszcie.

– Ob – ło – mowszczyzna! – wolno wymówił Ilia Iljicz, dziwiąc się temu dziwnemu słowu i dzieląc je na sylaby. Ob-łomowszczyzna!

Dziwnie i uważnie patrzył na Sztolca.

– Więc gdzież jest ideał życia według ciebie? Co nie jest obłomowszczyzną? – spytał spokojnie, nieśmiało. – Czy wszyscy nie zabiegają o to, o czym ja marzę? Daruj – dodał śmielej. – Czyż celem wszystkich waszych zabiegów, namiętności, wojen, handlu i polityki nie jest tworzenie spokoju, dążenie do tego ideału raju utraconego?

– Twoja utopia też jest obłomowska – odparł Sztolc.

Czy wiesz, Andriej, że w życiu moim nigdy nie zapłonął ani zbawienny, ani niszczący ogień? Nie było ono podobne do poranka, który stopniowo nabiera barw, blasku, a później zamienia się w dzień, jak u innych, i płonie gorąco; w jaskrawe południe wszystko wrze i znajduje się w nieustannym ruchu, a potem uspokaja się, blednie i w sposób naturalny, stopniowo gaśnie pod wieczór. Nie, życie moje zaczęło się od gaśnięcia. Dziwne to, a jednak tak jest!

Od pierwszej chwili, kiedy obudziła się we mnie świadomość, poczułem, że gasnę. Zacząłem gasnąć siedząc nad papierami w kancelarii; później gasłem wyczytując w książkach prawdy, z którymi nie wiedziałem, co robić w życiu: gasłem wśród przyjaciół słuchając gawęd, plotek, przedrzeźniania, złośliwej i obojętnej gadaniny, duchowej pustki, obserwując przyjaźń podtrzymywaną spotkaniami bez celu, bez sympatii; gasłem i traciłem siły z Miną, dawałem jej więcej niż połowę mego dochodu i wyobrażałem sobie, że ją kocham: gasłem w czasie ponurych i leniwych spacerów wzdłuż Newskiego Prospektu, wśród futer z szopów i bobrowych kołnierzy, na przyjęciach w oznaczone dnie, gdy okazywano mi życzliwość jako znośnemu kandydatowi na męża; gasłem i rozmieniałem na drobne życie i rozum, przenosząc się z miasta na letnisko, z letniska na ulicę Grochową; gdy wiosna była dla mnie porą sprowadzania ostryg i homarów, jesień i zima – okresem dni przyjęć; lato – zabaw, a całe życie – leniwą i spokojną drzemką, jak dla innych… Nawet ambicję – na co się zużywało? Żeby zamówić ubranie u znanego krawca? Żeby być zaproszonym do znakomitego domu? Żeby książę P. uścisnął mi rękę? A przecież ambicja to sól życia! Gdzie się podziała? Albo nie zrozumiałem tego życia, albo jest ono nic niewarte, a lepszego nie znałem, nie widziałem, nikt mi nie pokazał. Ty zjawiłeś się i znikałeś szybko jak jaskrawa kometa; zapominałem o tym wszystkim i gasłem…”

"Bezpłodny żal rzeczy minionych, palące wyrzuty sumienia kłuły go jak igły, ze wszystkich sił starał się zrzucić z siebie brzemię tych wyrzutów, znaleźć winowajcę poza sobą samym i przeciwko niemu skierować ich żądło. Przeciw komu jednak?"

Footnotes

• Wszystkie fragmenty / cytaty pochodzą z książki „Obłomow”, Iwan Gonczarow, 1988,

Instagram soulfullywild

Głodomór czy Mistrz głodowania? Franz Kafka

Kafkaesque — Wed, 17 Jun 2026 20:19:09 +0000

Zawsze chciałem, żebyście podziwiali moje głodowanie” – powiedział mistrz.” – przekład Łukasz Musiał.

Istnieje iluzja, że tytuł dzieła literackiego jest neutralną etykietą, prostym oznaczeniem tekstu. To nieprawda. Tytuł jest pierwszym aktem interpretacji. Narzuca ramę, która nieuchronnie wpływa na odbiór lektury.

„Spróbuj wyjaśnić komuś sztukę głodowania!”

W przypadku opowiadania Kafki Ein Hungerkünstler („artysta głodu”) problem ten staje się szczególnie wyraźny. „Głodomór” i „Mistrz głodowania” nie są dwoma wariantami tego samego tytułu. To dwie różne interpretacje tekstu w różnych czasach. (Opowiadanie powstało w maju 1922 roku.)

Dodatkową komplikację stanowi fakt, że współczesne znaczenie słowa „głodomór” uległo odwróceniu. Dziś oznacza ono człowieka łakomego, wiecznie głodnego, kogoś, kto je bez umiaru. Tymczasem dawniej mogło odnosić się do osoby głodującej. Stary tytuł nie jest więc jedynie archaiczny — stał się mylący.

Czytelnik sięgający po opowiadanie zatytułowane Głodomór może spodziewać się opowieści o niepohamowanym apetycie. Trafia natomiast na historię człowieka, który konsekwentnie odmawia jedzenia. Powstaje dysonans niemal kafkowski, lecz niezamierzony przez autora.

Mistrz głodowania

Mistrz głodowania wydaje się bliższy niemieckiemu oryginałowi. Jednak i ten tytuł gubi ważny kontekst. „Artysta głodu” nie był metaforą wymyśloną przez Kafkę. Był nazwą rzeczywistego zajęcia. W XIX i na początku XX wieku publiczne głodowanie stanowiło element cyrkowych i wodewilowych widowisk. Gdy Kafka pisał swoje opowiadanie, fenomen ten właśnie zanikał.

Współczesny czytelnik najczęściej nie posiada tej wiedzy. Dlatego „mistrz głodowania” brzmi dziś jak postać surrealistyczna, podczas gdy dla odbiorców Kafki był rozpoznawalnym, choć już anachronicznym typem artysty. Różnica jest zasadnicza: między historycznym rozpoznaniem a poczuciem abstrakcyjnej dziwności. Na szczęście już w pierwszym akapicie Franz Kafka wyjaśnia czytelnikowi kim był ów jegomość.

Tłumaczenie z 1961 - Głodomór

GŁODOMÓR – przełożył Roman Karst (tłumaczenie pochodzi z 1961 roku), Franz Kafka „Opowieści i przypowieści” PiW.

„W ostatnich dziesięcioleciach bardzo osłabło zainteresowanie głodomorami. Gdy dawniej sowicie się opłacało urządzać tego rodzaju wielkie pokazy na własny rachunek, dzisiaj jest to zupełnie niemożliwe. Czasy były inne. Wtedy głodomór zaprzątał uwagę całego miasta; zaciekawienie rosło z każdym dniem głodówki; wszyscy chcieli zobaczyć głodomora co najmniej raz dziennie; w późniejszych dniach zjawiali się abonenci, którzy całymi dniami wysiadywali przed małą okratowaną klatką; pokazy trwały także w nocy, dla większego wrażenia przy świetle pochodni; w pogodne dni wynoszono klatkę na dwór i wtedy pokazywano głodomora głównie dzieciom; podczas gdy dla dorosłych był często tylko rozrywką, w której brali udział z uwagi na modę, dzieci, zdumione, z otwartymi ustami, trzymając się dla pewności za ręce, patrzyły, jak siedział, wzgardziwszy nawet krzesłem, na rozrzuconej słomie, blady, w czarnym trykocie, z wystającymi potężnie żebrami i bądź uprzejmym skinieniem głowy i zmęczonym uśmiechem odpowiadał na pytania, wyciągając też ramię przez kratę, by można było dotknięciem przekonać się o jego chudości, bądź też potem znowu pogrążał się całkiem w myślach, nie zwracając na nikogo uwagi, nawet na tak ważne dla niego bicie zegara, który był jedynym meblem klatki, i tylko patrzył przed siebie przymkniętymi niemal oczami, kosztując czasem wody z maleńkiej szklaneczki, by zwilżyć wargi.”

Franz Kafka „Wybór prozy”, Ossolineum – „Mistrz głodowania” – ten sam fragment:

„W ostatnich dziesięcioleciach niezwykle spadło zainteresowanie mistrzami głodowania. Wcześniej bardzo opłacało się organizować na własny rachunek wielkie pokazy tego rodzaju, tymczasem obecnie jest to całkowicie niemożliwe. To były inne czasy.” – w trakcie pisania cytat

“

„Mistrz głodowania pości, odźwierny milczy, a studenci czuwają. W ten właśnie potajemny sposób funkcjonują u Kafki wielkie reguły ascezy.”

Walter Benjamin

PIW, Opowieści i przypowieści, Franz Kafka

PIW , Prozy utajone, Franz Kafka

Ossolineum, Wybór prozy, Franz Kafka

Problem przekładu

Powstaje więc paradoks. Stary przekład używa słowa, które zmieniło znaczenie na przeciwne. Nowy odwołuje się do zawodu, który zniknął z pamięci kulturowej. Problem przekładu okazuje się nie tylko problemem języka, lecz także czasu.

Możliwe, że niektóre teksty stają się częściowo nieprzekładalne właśnie dlatego, że przechodzą przez epoki. Kafka pisał dla świata, w którym performer głodu był jeszcze rozpoznawalny. Ten świat zniknął. Żaden tytuł nie może go w pełni przywrócić.

Można argumentować, że utrata historycznej konkretności pozwala opowiadaniu działać jako uniwersalna alegoria niezrozumianego artysty. Jest w tym wiele prawdy. Kafka opowiada nie tylko o głodowaniu, lecz także o niemożności porozumienia między artystą a publicznością, o sztuce, która przestaje być czytelna dla własnej epoki.

A jednak coś ginie. Ginie świadomość, że Kafka pisał o realnej praktyce kulturowej. Ginie materialność ciała wystawionego na ryzyko. Ginie historyczny wymiar opowieści.

Dlatego pytanie o tytuł nie jest pytaniem o poprawność translatorską. Jest pytaniem o to, wobec czego tłumacz ma być wierny: wobec języka czy wobec epoki. Każde rozwiązanie wiąże się ze stratą. Nie istnieje coś takiego jak transparentne tłumaczenie, które przenosi znaczenie z języka A do języka B bez reszty, bez nadwyżki, bez zmiany. Każdy przekład jest już interpretacją, już decyzją o tym, co w tekście jest ważne a co można zignorować, które odcienie znaczenia zachować, a które poświęcić dla jasności lub elegancji wyrażenia.

Być może najuczciwszym rozwiązaniem byłoby pozostawienie oryginału: Ein Hungerkünstler. Nie dlatego, że niemiecki jest lepszy od polskiego, lecz dlatego, że sam problem staje się wtedy widoczny. Czytelnik od początku wie, że obcuje z rzeczywistością częściowo obcą i nieprzekładalną.

Zadanie tłumacza

Walter Benjamin – w eseju „Zadanie tłumacza”, przeł. Adam Lipszyc

„Przekład jest pewną formą. Aby go jako taką uchwycić, należy powrócić do oryginału. W nim bowiem, w jego przekładalności, tkwi zasada rządząca przekładem. Pytanie o przekładalność danego dzieła ma podwójny sens. Może ono znaczyć: czy pośród ogółu jego czytelników znajdzie się kiedyś zadowalający tłumacz; lub też, trafniej: czy z istoty swojej dzieło dopuszcza przekład, a zatem również – zgodnie ze znaczeniem tej formy – przekładu się domaga. Na pierwsze pytanie można zasadniczo udzielić jedynie problematycznej odpowiedzi, na drugie zaś – apodyktycznej. Jedynie powierzchowna myśl, odmawiając samoistnego sensu drugiemu pytaniu, uzna te dwie kwestie za równoznaczne. Przeciwstawiając się takiemu podejściu, należy zwrócić uwagę, że pewne pojęcia relacyjne zachowują swój sens, może wręcz swój sens najgłębszy, gdy nie odnosi się ich od razu wyłącznie do człowieka. I tak na przykład wolno mówić o niezapomnianym życiu czy niezapomnianej chwili, nawet gdyby wszyscy ludzie o nich zapomnieli. Gdyby mianowicie ich istota wymagała tego, by o nich nie zapomnieć, predykat ten nie byłby fałszywy, lecz stanowiłby pewien wymóg, którego ludzie nie spełniają, a zapewne także wskazówkę odsyłającą do sfery, gdzie byłby spełniony: do pamięci Boga. Podobnie przekładalność pewnych tworów językowych można by rozważać także wówczas, gdyby dla ludzi były one nieprzekładalne. I czy na gruncie ścisłej koncepcji przekładu do pewnego stopnia rzeczywiście nie powinny być takie? – Tak właśnie, w oderwaniu od ludzi, trzeba zadawać pytanie, czy przekład określonych tworów językowych jest czymś wymaganym. Prawdziwa jest bowiem taka oto teza: skoro przekład jest pewną formą, przekładalność musi należeć do istoty pewnych dzieł.”

“

„Albowiem żaden wiersz nie jest przeznaczony dla czytelnika, żaden obraz – dla oglądającego, żadna symfonia – dla słuchaczy.”

Walter Benjamin

Rozumienie tekstu

Każde czytanie jest jednocześnie utratą i odzyskaniem. Tracimy pierwotne znaczenia, historyczne konteksty i dawne doświadczenia. Zyskujemy nowe interpretacje, nowe rezonanse, nowe sposoby rozumienia tekstu.

Kim jest bohater Kafki? Performerem zawodu, który zniknął. Artystą nierozumianym przez publiczność. Człowiekiem umierającym. Żaden tytuł nie pomieści wszystkich tych znaczeń. I może właśnie to jest najważniejsza lekcja przekładu: nie polega on na zachowaniu całości, lecz na świadomym wyborze tego, co ocalić kosztem tego, co musi zostać utracone.

Kolejny fragment, nie czytaj jeśli nie chcesz znać zakończenia !!!!!

Mistrz

Najzabawniejszy moment opowiadania pojawia się właściwie na samym końcu. Przez cały tekst można przypuszczać, że głodowanie bohatera jest aktem duchowym, religijnym albo estetycznym. Można szukać w nim metafory ascezy, wyrzeczenia czy artystycznej czystości. Tymczasem umierający głodujący wyjawia swój sekret: głodował, ponieważ nigdy nie znalazł jedzenia, które by mu smakowało.

Człowiek, którego publiczność traktowała jak ascetę i mistrza samokontroli, okazuje się kimś przypominającym wybredne dziecko odmawiające obiadu. Po miesiącach metafizycznych interpretacji otrzymujemy wyjaśnienie niemal komiczne w swojej prostocie.

To wyznanie działa jak detonacja podłożona pod cały aparat interpretacyjny.

„GŁODOMÓR – przełożył Roman Karst, Franz Kafka „Opowieści i przypowieści” PiW

„– Wciąż jeszcze głodujesz? – zapytał dozorca. – Kiedy wreszcie przestaniesz?

– Wybaczcie mi wszyscy – szepnął głodomór; zrozumiał go tylko dozorca, który przyłożył ucho do klatki.

– Oczywiście – rzekł dozorca i dotknął palcem czoła, aby dać personelowi do zrozumienia, co się dzieje z głodomorem – wybaczamy ci.

– Zawsze chciałem, byście podziwiali moją umiejętność głodowania – rzekł głodomór.

– Podziwiamy ją – rzekł dozorca ze zrozumieniem.

– Nie powinniście jednak jej podziwiać – rzekł głodomór.

– Wobec tego nie podziwiamy jej – rzekł dozorca. – A dlaczegóż to nie mamy jej podziwiać?

– Ponieważ muszę głodować, nie mogę inaczej – rzekł głodomór.

– Patrzcie się! – rzeki dozorca. – Dlaczego nie możesz inaczej?

– Ponieważ – rzekł głodomór, unosząc trochę główkę i mówiąc z zasznurowanymi jak do pocałunku ustami wprost do ucha dozorcy, aby nie uronił ani słowa – ponieważ nie mogłem znaleźć potrawy, która mi smakuje. Gdybym ją znalazł, wierzaj mi, najadłbym się do syta, jak ty i wszyscy.

To były ostatnie słowa, ale w jego stygnących oczach żyło jeszcze silne, choć już pozbawione dumy przekonanie, że dalej głoduje.”

Kim jest "Mistrz głodowania"?

A jednak nie jest to zwykły żart. Kafka nie ośmiesza bohatera. Raczej pokazuje przepaść między tym, co publiczność chce widzieć, a tym, czym człowiek rzeczywiście jest. Widzowie potrzebują artysty głodu. Potrzebują legendy. Potrzebują spektaklu wyrzeczenia. Tymczasem za całą konstrukcją kryje się ktoś, kto po prostu nie odnalazł satysfakcji jedząc. Nic mu nie smakuje, ot co.

Ironia polega na tym, że głodujący jest jednocześnie oszustem i całkowicie szczerym człowiekiem. Nigdy nie udawał swoich postów. Naprawdę nie jadł. Naprawdę cierpiał. Publiczność błędnie interpretowała jednak przyczynę jego zachowania, a on sam nie potrafił lub nie chciał tego nieporozumienia wyjaśnić.

Jeszcze bardziej ironiczna jest ewolucja jego relacji z publicznością. Na początku tłumy przychodzą go oglądać. Jest atrakcją. Budzi fascynację, spory, podejrzenia. Ludzie pilnują go nocami, aby upewnić się, że nie oszukuje. Paradoksalnie właśnie ich nieufność daje mu znaczenie. Gdyby wszyscy bezwarunkowo wierzyli w jego sztukę, nie byłaby ona aż tak interesująca.

Później zainteresowanie słabnie. Publiczność zaczyna oczekiwać innych atrakcji. Głodujący pozostaje na swoim miejscu, ale coraz mniej osób zwraca na niego uwagę. Nie następuje dramatyczny upadek. Następuje coś znacznie gorszego: stopniowe znikanie.

Przeszkoda

„Do rzadkości należał szczęśliwy przypadek, kiedy nadchodził ojciec rodziny z dziećmi, pokazywał palcem głodomora, skrupulatnie tłumaczył, o co tu chodzi, opowiadał o dawnych latach, kiedy był obecny na podobnych, ale nieporównanie wspanialszych pokazach, czego co prawda dzieci, niedostatecznie przygotowane przez szkołę i życie, jeszcze nie rozumiały – co tam wiedziały o głodowaniu? – ale badawczym błyskiem oczu zdradzały zapowiedź nowych, łaskawszych czasów, które miały nadejść. Być może, mawiał niekiedy do siebie głodomór, wszystko zmieniłoby się trochę na lepsze, gdyby jego klatka nie była tak blisko stajni. Nazbyt ułatwiono wybór ludziom, nie mówiąc już o tym, że wyziewy ze stajni, nocny niepokój zwierząt, przenoszenie surowych kawałów mięsa dla drapieżnych zwierząt i krzyki przy karmieniu sprawiały mu dużą przykrość i stale go nękały. Ale nie odważył się interweniować w dyrekcji; bądź co bądź, zawdzięczał zwierzętom mnóstwo zwiedzających, wśród których tu i ówdzie mógł się znaleźć ktoś, kto chciał go oglądać, a któż mógł wiedzieć, gdzie by go ukryli, gdyby zechciał przypomnieć o swoim istnieniu, a zatem i o tym, że był – mówiąc ściśle – tylko przeszkodą w drodze do stajni.”

“

„Albowiem żaden wiersz nie jest przeznaczony dla czytelnika, żaden obraz – dla oglądającego, żadna symfonia – dla słuchaczy.”

Walter Benjamin

Kafka opisuje ten proces z okrucieństwem urzędowego raportu. Bohater nie zostaje potępiony. Nie zostaje nawet wyśmiany. Po prostu przestaje być ważny.

Czytamy, „że był – mówiąc ściśle – tylko przeszkodą w drodze do stajni.” To jedno z tych zdań Kafki, które wydają się mimochodem rzucone, a zawierają cały świat społecznych relacji, tragizm głodomora. Artysta nie jest już nawet niepopularny. Jest przeszkodą logistyczną. Elementem infrastruktury.

„Mistrz głodowania” przez całe życie pragnął uwagi. Chciał, aby jego sztukę traktowano poważnie. Z czasem jego wymagania stają się coraz skromniejsze. Nie oczekuje już podziwu. Nie oczekuje zrozumienia. W końcu zdaje się oczekiwać jedynie tego, by ktoś zauważył, że jeszcze istnieje.

Jest w tym coś tragicznego, ale także komicznego w bardzo kafkowskim sensie. Wielkie ambicje kurczą się do minimalnych potrzeb. Człowiek, który miał być fenomenem, staje się przeszkodą.

A potem pojawia się ona…

Głodomór

Kafka nie pozwala nam zdecydować, czy obcujemy z męczennikiem, świętym, artystą, oszustem czy po prostu nieznośnie wybrednym człowiekiem. Wszystkie te interpretacje pozostają jednocześnie prawdziwe.

Dlatego Głodomór jest tak zabawny. Nie zabawny w sensie komedii, lecz w sensie ironii, która podważa własną powagę. Im bardziej próbujemy uczynić z bohatera figurę wzniosłą, tym mocniej Kafka przypomina, że być może cały dramat wyrósł z czegoś absurdalnie prostego. A może właśnie na tym polega tragedia: że życie człowieka może zostać zmarnowane nie przez wielkie idee, lecz przez niemożność znalezienia czegoś, co naprawdę by mu smakowało.

Mała dygresja czytelnika:

Nie należę do entuzjastów nowych przekładów ani towarzyszącego im kultu precyzji. Często odnoszę wrażenie, że współczesna praktyka translatorska ulega złudzeniu, iż większa dokładność leksykalna automatycznie przybliża tekst do oryginału. Tłumacz staje się wtedy specjalistą od ekwiwalencji, strażnikiem semantycznej poprawności, a sam przekład zaczyna przypominać operację konserwatorską przeprowadzoną w sterylnym laboratorium. Wszystko jest na swoim miejscu, wszystko się zgadza — i właśnie dlatego czegoś brakuje.

Być może jest to nieuniknione. Tłumacze chcą wykonywać swój zawód najlepiej jak potrafią. Chcą być wierni. Problem polega na tym, że sama kategoria wierności jest znacznie bardziej problematyczna, niż zwykle się zakłada. Wierność wobec czego? Wobec słownika? Wobec historycznego znaczenia słowa? Wobec intencji autora? Wobec sposobu, w jaki tekst oddziaływał na czytelników swojej epoki?

Jako czytelnik nie wierzę, że istnieje jeden uprzywilejowany dostęp do znaczenia. Nawet lektura tekstu w oryginale nie rozwiązuje problemu. Dwudziestoletni czytelnik przeczyta Kafkę inaczej niż pięćdziesięciolatek. To nie kwestia kompetencji, lecz doświadczenia. Tekst pozostaje ten sam, lecz człowiek, który go czyta, już nie. Każda lektura jest nową konfiguracją sensu. Nie istnieje ostateczne znaczenie; istnieje jedynie niekończący się proces interpretacji.

Przypomina mi się sytuacja opisana przez Irvina Yaloma. Poprosił on pacjentkę, by po sesjach/wizytach zapisała swoje wrażenia, podczas gdy on zrobi to samo. Kiedy później porównali notatki, okazało się, że w pewnym sensie uczestniczyli w dwóch różnych spotkaniach. Te same słowa, te same gesty, te same milczenia generowały odmienne znaczenia. Każda ze stron budowała własną narrację wydarzenia.

Jeżeli tak wygląda komunikacja między dwojgiem ludzi siedzących naprzeciw siebie w tym samym pokoju, cóż dopiero mówić o przekładzie tekstu oddalonego od nas o stulecie, napisanym w innym języku, w innej kulturze i dla odbiorców, których horyzont doświadczeń był zasadniczo odmienny od naszego.

Przekład jest więc czymś więcej niż technicznym przeniesieniem znaczeń. Jest interpretacją interpretacji. Każda decyzja translatorska — nawet pozornie niewinna — zawiera ukrytą teorię tekstu. Tłumacz może twierdzić, że jedynie odtwarza sens, ale już sam wybór jednego słowa zamiast drugiego jest aktem interpretacyjnym. Nie da się od niego uciec, dlatego współczuję tłumaczom. Ich zadanie jest prawdopodobnie bardziej niemożliwe, niż sami chcieliby przyznać. Nie wierzę, by ktokolwiek mógł z pełnym przekonaniem stwierdzić, jak dane słowo odbierał Kafka. Jeszcze mniej wierzę, że można wiedzieć, jak odbierał je jego ojciec, przyjaciele czy przypadkowy mieszkaniec Pragi z początku XX wieku. Język nie jest zamkniętym systemem znaczeń. Jest żywym polem napięć, skojarzeń, kontekstów i indywidualnych doświadczeń, których nie sposób całkowicie odtworzyć.

Dlatego wszelkie deklaracje o „ostatecznie poprawnym” przekładzie budzą mój sceptycyzm. Nie dlatego, że przekłady są niepotrzebne, lecz dlatego, że ich problem jest znacznie głębszy, niż zwykle się zakłada. Tłumacz nie przenosi tekstu z jednego języka do drugiego. Przenosi go przez czas, kulturę i zmienne sposoby rozumienia świata. To przedsięwzięcie przypomina bardziej poruszanie się po ruchomych piaskach niż budowanie mostu.

Krótko mówiąc: przekład jest archeologią sensu. Każda odsłonięta warstwa nie przybliża nas do ostatecznego znaczenia, lecz ujawnia kolejną głębokość, która domaga się interpretacji.

Article Sources

Franz Kafka – różne wydania dzieł,

Walter Benjamin – różne wydania

Joga / soulfullywild

Kafkaesque — Sat, 13 Jun 2026 22:13:26 +0000

Myślałam nad porzuceniem Adrienne, porzucę, myślałam nad treningami z Travisem Eliotem, ale… Odkryłam na nowo Jogę z Timem i zupełną nowość na YouTube – soulfullywild. Joga znowu zaczęła mieć sens. Znudziły mnie powtarzalne sekwencje, nie wspominając o … motywacyjnych. Świeżość, delikatność, niemal ideał. Fantastycznie jest mieć dostęp do nowych przewodników / nauczycieli / inspiracji, które sprawiają, że człowiekowi chce się jeszcze oddychać.

Nie wiem kim jest soulfullywild, ale sprawia pozytywne wrażenie. Joga w jej wydaniu to powiew świeżości, zaskoczenia, wybicia z rutyny, fantastyczna, nie zapomniane 25 minut.

Filtruj swoje wspomnienia

Dlaczego nie uczy się nas zapominania? Zbiorowa tożsamość zbudowana na pamięci, gromadzeniu dowodów naszego istnienia, katalogowaniu i przechowywaniu ich, jest maszyną produkującą puzzle, które idealnie pasują do całego obrazka – pamięć jest władzą, kontrolą, kształtuje nas i ogranicza.

Cała edukacja = Akumulacja

Zapamiętaj daty
Naucz się wzorów
Przyswój informacje
Zbuduj wiedzę
Powtarzaj
Kopiuj
Gromadź, gromadź, gromadź

Zapomnij

Kiedy myślę o przeszłości jak o chorobie, widzę infekcję która nie przychodzi nagle, ale powoli przesiąka przez membrany teraźniejszości, aż w końcu nie można już odróżnić tego co było od tego co jest. Przeszłość-choroba nie manifestuje się gorączką ani wysypką, ale chronicznym stanem zapalnym świadomości, w którym każde wspomnienie jest raną drapaną do krwi, bo tylko wtedy czujemy że jeszcze istnieje, że coś znaczyło, że nas definiuje. To nie jest nostalgia, która przynajmniej ma w sobie słodycz przemijania. To obsesja na punkcie tego co było, jak gdyby teraźniejszość była jedynie bladym cieniem przeszłości, echem które z każdym powtórzeniem staje się cichsze, ale nigdy nie milknie całkowicie.

Cioran pisał że gdyby mógł zapomnieć, byłby zbawiony, i w tym stwierdzeniu kryje się cała tragedia współczesnego człowieka przeciążonego pamięcią. Staliśmy się archiwami własnych przeżyć, bibliotekami bólu i wstydu, muzeami minionych porażek i sukcesów. Edukacja nauczyła nas katalogowania, nie niszczenia. Pamięć została uznana za cnotę, zapomnienie za słabość umysłu. Nikt nie pyta czy to wspomnienie które tak pilnie pielęgnujemy służy naszemu życiu, czy je paraliżuje. Przeszłość jako choroba karmi się tym brakiem dystynkcji między tym co warto pamiętać a tym co powinno zostać wymazane jak plama z ubrania, szybko i bez sentymentu.

Ale czasem próbujemy przewartościować tę chorobę na dumę. To subtelniejsza pułapka, bo przychodzi w szacie wyzwolenia. Niektórzy mówią sobie, że są dumni z tego przez co przeszli, że ich blizny są oznakami siły, że przetrwanie jest rodzajem triumfu. Nietzsche obiecywał że to co nas nie zabija czyni nas silniejszymi, i chcemy w to wierzyć, bo alternatywą jest przyznanie że niektóre rzeczy po prostu nas kaleczą bez żadnej wyższej rekompensaty. Duma z przeszłości jest sposobem na transformację ofiary w bohatera własnej opowieści, ale pod spodem pozostaje to samo przywiązanie, ta sama niemożność odejścia. Ego karmi się cierpieniem przekształconym w osiągnięcie, i tak zamiast wolności mamy nową formę niewoli.

Duma wymaga publiczności, nawet jeśli ta publiczność to tylko my sami przyglądający się własnemu odbiciu w lustrze wspomnień. Opowiadamy sobie historię przetrwania tak często, że przestajemy zauważać kiedy stała się więzieniem, kiedy nasza tożsamość stała się nierozerwalna od tego konkretnego cierpienia, tej konkretnej porażki pokonanej lub wciąż pokonywanej. Kim bylibyśmy gdybyśmy przestali być dumnymi z tego co przeżyliśmy? To pytanie budzi lęk, bo odpowiedź może być zbyt prosta, zbyt pusta. Może bylibyśmy nikim, tylko człowiekiem w teraźniejszości, bez medali odwagi przypiętych do piersi.

Z czasem przychodzi inne przejrzenie. Przeszłość nie jest ani chorobą ani dumą, ale po prostu niczym nie znaczącym zbiorem wspomnień, arbitralnymi fragmentami które przypadkowo się zdarzyły, jak liście spadające z drzewa w określonym porządku tylko dlatego że akurat tak wiał wiatr. Borges opisał człowieka który pamiętał wszystko i odkrył że pamięć totalna nie prowadzi do mądrości, ale do paraliżu, bo myślenie wymaga zapominania detali, uogólniania, abstrahowania. Jeśli pamiętam każdy liść, nie widzę drzewa. Jeśli pamiętam każdy moment, nie widzę życia.

Przeszłość to nie jest monolityczna rzecz ale zbiór możliwości interpretacyjnych. To samo wydarzenie może być widziane jako trauma która mnie zdefiniowała lub jako przypadkowy incident który już nie ma znaczenia lub jako lekcja która mnie czegoś nauczyła lub jako śmieszna anegdota do opowiedzenia przy winie. Która wersja jest prawdziwa? Wszystkie i żadna. Prawda nie jest właściwością samego wydarzenia ale relacji między wydarzeniem a mną teraz, w tym momencie, z tymi potrzebami, tymi celami, tym projektem życiowym. I właśnie dziś trening z soulfullywild stał się jednym z tych liści.

Ciało, które pamięta

Zazwyczaj przed treningiem sprawdzam opis, przeglądam film, przygotowuję się mentalnie do tego co ma nadejść, jakbym potrzebowała mapy zanim wyruszę w podróż. Tym razem po prostu włączyłam i zaczęłam ćwiczyć. To była wspaniała odskocznia, chwilę zajęło mi złapanie rytmu, ale trening świetny, trudno mi powiedzieć czy jest on dla początkujących, zupełnie nie mam odniesienia, każdy jest inny. Wystarczy, że nie było motywacyjnych monologów, nikt nie próbował mnie oświecić ani przekonać że jestem na ścieżce do lepszej wersji siebie, nikt nie sprzedawał mi transformacji, ani lepszych pośladków. Były tylko ruchy, oddech, obecność w ciele bez narracji która by mi tłumaczyła co to wszystko znaczy.

Co ma wspólnego pamięć, uczenie się na pamięć z jogą? Powtarzałam znane mi ruchy ze znanymi instruktorami, wykułam na pamięć sekwencje, powtarzałam się.

Pamięć jako choroba dotknęła nie tylko mój umysł, ale i ciało, które nauczyło się wykonywać te same gesty w tej samej kolejności, jak mantra która straciła znaczenie przez nadmierne powtarzanie, mechaniczne ciało.

Pamięć – nawyk, ciało pamięta zanim umysł zdąży pomyśleć. Ręka idzie w odpowiednie miejsce, stopa się obraca, biodra otwierają, wszystko przebiega gładko, sprawnie, bez wysiłku świadomości. Znudziłam się kopiowaniem, mechaniczne ciało jest nudne.

Ciało które pamięta nie musi ryzykować, nie musi być obecne w momencie, nie musi odkrywać niczego nowego. Wykonuje to co już wie, replikuje przeszłość w teraźniejszości, i w tym replikowaniu nie ma miejsca na żywe doświadczenie, tylko na odtwarzanie.

Stając się sobą przesuwamy granice naszej wyobraźni, trening ciała może nie uczyni z nas mistrza, ale da satysfakcję z bycia sobą!

Czy przeszłość paraliżuje ciało?

Moje mięśnie pamiętają vinyasę lepiej niż ja pamiętam co jadłam na kolację.

Z jednej strony potrzebujemy powtórzenia żeby ciało nauczyło się formy, żeby mięśnie znalazły właściwe ścieżki, żeby nie musieć myśleć o każdym detalu każdego ruchu. Bez pamięci-nawyku nie moglibyśmy chodzić, mówić, pisać, robić niczego co wymaga koordynacji. Ale z drugiej strony, kiedy pamięć-nawyk staje się całością praktyki, kiedy ciało tylko odtwarza znane sekwencje ze znanymi instruktorami, gubi się coś fundamentalnego. Gubi się obecność, świeżość, możliwość prawdziwego odkrycia. W tej replikacji jest rodzaj zastygłości, mumifikacji żywego doświadczenia.

Instruktorzy jogi często mówią o świadomości ciała, o obecności, o byciu tu i teraz. Ale jak możesz być tu i teraz kiedy twoje ciało wykonuje sekwencję którą zna na pamięć? Umysł może wędrować gdziekolwiek, do przeszłości, przyszłości, listy zakupów, nieprzeczytanych maili, bo ciało nie potrzebuje uwagi żeby zrobić to co robiło sto razy wcześniej. Paradoksalnie, mistrzostwo staje się przeszkodą w obecności. Początkujący musi być obecny bo nie wie co go czeka, każdy ruch wymaga uwagi, koncentracji, negocjacji z grawitacją i równowagą. Ekspert może być nieobecny właśnie dlatego że jego ciało pamięta. Nie jestem ekspertem, ani początkującym, jestem jak zawsze gdzieś pomiędzy.

To dlatego trening bez przygotowania był odskoczną. Musiałam być obecna, nie mogłam polegać na pamięci, na automatyzmach, na tym że wiem co będzie dalej. Był w tym świeży powiew początku, kiedy wszystko jest nowe i dziwne i wymaga pełnej uwagi. Bez bagażu, nawyków z przeszłości.

Ale nasza kultura, nasze ciała, nasze systemy edukacyjne są zbudowane na pamięci jako cnocie. Uczymy się żeby pamiętać, ćwiczymy żeby ciało zapamiętało, powtarzamy żeby utrwalić w pamięci. Nikt nie uczy jak zapomnieć, jak pozwolić ciału zapomnieć swoich nawyków, jak oczyścić pamięć mięśniową żeby mogła przyjąć coś nowego. Ciało staje się archiwum przeszłych ruchów, muzeum dawnych treningów, i to archiwum może być więzieniem równie skutecznym jak więzienie mentalnych wspomnień.

Joga miała być praktyką wyzwolenia, rozpuszczenia ego, bycia w teraźniejszości bez przywiązania. Ale kiedy staje się repertuarem zapamiętanych sekwencji, kiedy ciało automatycznie przechodzi przez salutację słońca po raz tysięczny, gdzie jest wyzwolenie? Gdzie jest rozpuszczenie? Jest tylko sprawne odtwarzanie, performans kompetencji, demonstracja że ciało pamięta. I może właśnie dlatego potrzebowałam treningu bez przygotowania, bez wiedzy co będzie, bez możliwości polegania na tym co znam.

Ale ta sama pamięć może nas uwięzić w powtarzaniu tego co było, w niemożności bycia obecnym w tym co jest. Moje ciało które pamięta sekwencje ma ciągłość praktyki, może śledzić postęp, może czuć się kompetentne. Ale to samo ciało ma trudność z odkrywaniem czegoś naprawdę nowego, z byciem zaskoczonym, z ryzykowaniem błędu.

Joga / Travis Eliot – 12 minut na początek

Kafkaesque — Thu, 11 Jun 2026 12:07:09 +0000

Wracając do Travisa, zawsze mówiłam sobie, że przejdę na płatną platformę Inner Damension, jak już będę miała wiecej sił, ale wygląda na to, że plagi egipskie nie miną szybko, więc postanowiłam, że we wrześniu rezygnuję FWFG Adrienne i przetestuję Travisa bez względu na otaczający mnie świat.

12 minutowy poranny trening z Travisem dodał mi skrzydeł, zwłaszcza, że od niedawno udało mi się zakupić „wymarzoną matę” do jogi – okrągłą, pluszową.

FWFG zaczęło mnie irytować, za mało nowych treningów, zmienili układ i funkcje strony / aplikacji i starsze filmy zaczęły się zacinać, pomimo kontaktu z nimi nic się nie zmieniło, a dodatkowo nowa firma odzieżowa Adrienne, rozumiem biznes, ale ja nie lubię kiedy ktoś wykorzystuje mój adres mailowy do promowania swoich plastikowych ubrań. Gdyby to była jeszcze bawełna, ale plastik, dziękuję.

Travis wraca do łask:)

Trening 12 minutowy to niewiele, ale zawsze coś. U mnie w połączeniu z rozciąganiem, również z Travisem Eliotem , to mamy świetny poranny rozrusznik. Po wakacjach planuję zrobić pełne kursy z Inner Dimension, o ile nie będą za trudne i o ile znowu nie zderzę się ze ścianą.

"Ciało było uległym zwierzęciem domowym i wystarczała mu, co miesiąc, jałmużna kilku godzin snu, odrobiny wody i ochłapa mięsa. Niechaj nikt nie pragnie zniżyć nas do ascetów. Nie ma bardziej złożonej przyjemności niż myślenie, i jemu oddawaliśmy się."

Jorge Luis Borges

Travis Eliot jest współwłaścicielem Inner Dimension, od lat publikuje darmowe świetne programy treningowe i mam w planach w końcu zasubskrybować jego kursy, jak tylko dostanę zielone światło od rehabilitanta, że tak intensywne treningi będą dla mnie pożyteczne.

Brakuje mi klasycznej, nie przegadanej jogi, takiej w której człowiek może się tak serio odciąć od świata zewnętrznego. A nie ciągle te mowy motywacyjne, brakuje mi mojej starej nauczycielki jogi, gdy podczas ćwiczeń panowała bezwzględna cisza.

Mata

A miała być idealna

Zapominając o cenie za dostawę tej maty i wadze opakowania, to nie tylko przyszła pobrudzona (słabe zabezpieczenie na czas transportu) ale i nieco mnie rozczarowała. Udało się ją wyczyścić, jest prawie idealna, prawie bo brakuje jej 10 cm żeby jednocześnie stopy i twarz podczas ćwiczeń mogła swobodnie na niej spoczywać.

10 cm, które zmusza mnie do dokładania drugiej maty, niby nic a jednak irytujące.

Sama mata w sobie jest świetna, z chęcią używałabym jej jako dywanu, ale chyba ma w sobie magnes i przyciąga wszystkie możliwe okruszki i pyłki, nie da się jej postawić i zwinąć jak zwykłej maty, zwinięta na podłodze rozwija się.

Nie chcę wyjść na malkontenta, ale chyba nie przemyślałam tego zakupu zbyt dobrze. Są i plusy tej maty, jest idealna do wielu pozycji, mam dywan, nauczkę, a myślałam, że mając tyle mat czegoś się nauczyłam.

Eliade Mircea

„Patańdżali definiuje jogę jako: „zniweczenie stanów świadomości” (iogaś cittavrttinirodhah”. Technika jogiczna zakłada przeto doświadczalne poznanie wszystkich „stanów”, które „poruszają” normalną, cechującą profana, nieoświeconą „świadomość”. Owe stany świadomości są niezliczone, wszystkie się jednak dzielą na trzy kategorie odpowiadające trzem możliwym rodzajom doświadczenia: 1. błędy i złudzenia (sny, halucynacje, błędy postrzegania, pomyłki); 2. zwykłe doświadczenia psychiczne (wszystko,co czuje, postrzega lub myśli profan, kto nie praktykuje jogi); 3. wywołane przez technikę jogi doświadczenia parapsychiczne, do-stępne — rzecz jasna — jedynie wtajemniczonym.”

Stając się sobą przesuwamy granice naszej wyobraźni, trening ciała może nie uczyni z nas mistrza, ale da satysfakcję z bycia sobą!

Czarny obelisk / Erich Maria Remarque – gnijący świat

Kafkaesque — Thu, 11 Jun 2026 10:49:28 +0000

Czarny obelisk, Erich Maria Remarque, przełożył Adam Kaska, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań.

„Dlatego nie gniewajcie się, jeśli jeszcze raz wrócę do tych legendarnych lat, kiedy nadzieja unosiła się nad nami jak flaga, a my wierzyliśmy w rzeczy tak podejrzane, jak ludzkość, sprawiedliwość, tolerancja – a także w to, że jedna wojna światowa powinna być wystarczającą nauką dla jednego pokolenia…”

„Czarny obelisk” Ericha Marii Remarque’a to książka, która łamie oczekiwania wobec autora znanego przede wszystkim z przejmującego pacyfizmu i wojennej traumy. Poprzednie książki, które czytałam tego autora, składały się jakby w jedną całość, wszystkie osnute wokół tego samego rdzenia: ludzi zmiażdżonych przez historię, próbujących odnaleźć się w świecie, który stracił sens. Ta znacznie różni się od „Łuku triumfalnego” czy „Na zachodzie bez zmian” — pełna jest ironii, zabawnego języka i ciętych odpowiedzi, jakby Remarque postanowił zmienić ton, z tragicznego na tragikomiczny.

I to właśnie ten ton czyni „Czarny obelisk” czymś wyjątkowym w jego twórczości. Narrator, Ludwig Bodmer, nie jest już bezradnym chłopcem rzuconym w piekło okopów — to młody człowiek próbujący przeżyć w chaosie inflacji Republiki Weimarskiej, handlarz nagrobkami, który żongluje absurdem codzienności z taką samą zręcznością, z jaką żongluje kłamstwami wobec klientów. Bo sprzedać można nawet skałę Gibraltaru — Remarque doskonale rozumie, że w świecie, gdzie pieniądze tracą wartość z godziny na godzinę, gdzie wczorajsza pensja nie wystarcza dziś na chleb, wszystko staje się kwestią narracji, wszystko jest do sprzedania, jeśli tylko opowie się to odpowiednio. Handlarz pomnikami śmierci w społeczeństwie, które samo jest jednym wielkim cmentarzyskiem.

„Pani Niebuhr opuszcza welon jak kurtynę teatralną.

– Już ja będę uważała!

Jestem przekonany, że będzie uważała. Namiętnie delektuje się swoją żałobą i chłepcze ją wielkimi haustami. Potrwa jeszcze długo, zanim cokolwiek obstaluje; póki bowiem jeszcze się nie zdecydowała, może zamęczać wszystkie firmy kamieniarskie – potem już tylko tę, której dała zamówienie. Teraz jest poniekąd jak chwacki kawaler żałoby – później będzie jak żonaty mężczyzna, który musi być wierny.”

Erich Maria Remarque po wydaniu Na Zachodzie bez zmian (1929) stał się jednym z najbardziej znanych i jednocześnie najbardziej znienawidzonych pisarzy Niemiec. Naziści nienawidzili go z całego serca – nie tylko za demaskowanie bezsensu I wojny światowej, ale przede wszystkim za to, że był symbolem „zdrajcy narodu”. W 1933 roku jego książki spalono na stosach, a w 1938 odebrano mu obywatelstwo.

Remarque emigrował w 1932 roku. Żył na wygnaniu – najpierw w Szwajcarii, potem we Francji, ostatecznie w USA. Pisał o tym, co znał najlepiej: o ludziach wyrwanych ze swojego świata, o uchodźcach, o życiu w cieniu totalitaryzmu i o cenie, jaką płaci się za zachowanie człowieczeństwa w nieludzkich czasach.

Młodsza siostra Remarque – Elfriede Scholz, 16 października 1943 roku, w wieku 40 lat, została skazana na śmierć za „defetyzm” (rozpowszechnianie treści osłabiających siłę obronną Rzeszy). Wyrok wykonano tego samego dnia przez ścięcie gilotyną w berlińskim więzieniu Plötzensee, druga z sióstr Remarque zmuszona była pokryć koszty wyroku oraz egzekucji własnej siostry. Remarque pisząc Łuk triumfalny najprawdopodobniej nie wiedział nic o losie Elfriede, miał się dowiedzieć dopiero po wojnie, w 1946 roku. Łuk Triumfalny powstał w latach 1940–1945 i ukazał się w 1945 roku.

Można recyklingować jeden bukiet róż, prowadząc jednocześnie kilka romansów — i Bodmer robi to z cyniczną wprawą, nie dlatego że jest nikczemny, ale dlatego że nauczył się przetrwania w świecie, gdzie autentyczność jest luksusem, na który nie można sobie pozwolić. Ta lekkość, ten humor, te cięte riposty — wszystko to jest strategią obronną, sposobem na niewariowanie w warunkach, które sprzyjają szaleństwu. I Remarque pokazuje to genialnie: jak człowiek może być jednocześnie zabawny i zdesperowany, jak można żartować, stojąc nad przepaścią.

W „Czarnym obelisku” Remarque porusza wiele tematów, w tym i miłość którą dzieli struktura czasu, Izabella kocha Rudolfa, bliźnięta różnych wyznań (niemowlęta), romanse, zdrady i wojna. Ale nic nie przebije łzawego Oskara.

„Zanim wejdzie do domu, gdzie leżą zwłoki, wyciąga z kieszeni parę przekrojonych cebul i wącha je tak długo, aż mu się oczy napełnią łzami – potem wchodzi do środka, udaje współczucie dla świętej pamięci zmarłego i próbuje ubić interes. Dlatego nazywają go Łzawym Oskarem. Dziwna rzecz, ale gdyby krewni troszczyli się o niektórych zmarłych za życia chociaż w połowie tak, jak się o nich troszczą po śmierci, kiedy im się to już na nic nie zda, nieboszczycy z pewnością rezygnowaliby chętnie z najdroższych mauzoleów. Ale taki już jest człowiek: ceni naprawdę tylko to, czego nie ma.”

"– Nie jest pan za młody. Pan jest tylko produktem wojennym – emocjonalnie niedojrzały i już zbyt doświadczony w zabijaniu."

„Jest to mały, korpulentny mężczyzna ze słomianym wąsem i w zakurzonych sztuczkowych spodniach, spiętych u dołu spinaczami do roweru. Jego wzrok muska Georga i mnie z lekką dezaprobatą. Dla niego jesteśmy urzędnikami bumelującymi przez cały dzień, podczas gdy on jest człowiekiem czynu i pełni służbę terenową. Jest niezniszczalny. O świcie wyrusza na dworzec, a potem jedzie rowerem do najbardziej zapadłych wsi, skąd nasi agenci, grabarze albo nauczyciele, zameldowali nieboszczyka. Nie można mu odmówić pewnego sprytu. Jego tusza wzbudza zaufanie; dlatego podtrzymuje ją na właściwym poziomie za pomocą porannego i wieczornego kufla. Chłopi wolą przysadzistych grubasów niż chudzielców wyglądających na głodomorów. Do tego dochodzi jego garnitur. Nie nosi, jak konkurencja od Steinmayera, czarnego surduta ani też, jak komiwojażerowie Hollmanna i Klotza, niebieskich garniturów spacerowych – pierwszy jest zbyt ostentacyjny, drugie zbyt jaskrawo świadczą o obojętności. Henryk Kroll ma na sobie garnitur wizytowy, sztuczkowe spodnie, kurtkę marengo, a do tego staromodny sztywny kołnierzyk z zagiętymi rogami i stonowany krawat z przewagą czerni. Przed dwoma laty wahał się przez chwilę, gdy zamawiał ten garnitur; zastanawiał się, czy żakiet nie byłby stosowniejszy, zdecydował jednak na jego niekorzyść, ze względu na swój zbyt niski wzrost. Była to szczęśliwa rezygnacja; Napoleon też wyglądałby śmiesznie w jaskółczym ogonie. Tak więc w obecnym stroju Henryk Kroll wygląda jak zastępca szefa protokołu dyplomatycznego Pana Boga – i tak właśnie powinno być. Spinacze rowerowe dodają całości pewnego swojskiego, ale wyrafinowanego charakteru – odnosi się wrażenie, że od ludzi, którzy je noszą, można kupować taniej w epoce samochodu.”

Wojna również przebije się między słowami — bo chociaż akcja rozgrywa się po zakończeniu działań wojennych, pierwsza wojna światowa jest prawdziwym bohaterem tej książki, niewidzialnym, ale wszechobecnym. Remarque pokazuje coś, czego nie pokazał w swoich wcześniejszych powieściach: nie samą wojnę, ale jej długi, gnijący ogon. Niemcy lat dwudziestych to kraj ran, które nie goją się, lecz ropieją; kraj ludzi, którzy wrócili z frontu, ale nigdy naprawdę nie opuścili okopów; kraj, w którym trauma stała się stanem normalnym, a absurd — jedyną dostępną logiką.

„Pieniądze zarabiać może dziś każdy, ale nikt nie potrafi zachować ich wartości. Najważniejsze jest nie to, żeby sprzedawać, tylko żeby kupować i jak najszybciej ściągać należności. Żyjemy w czasach wartości realnych. Pieniądze są iluzją. Każdy o tym wie, ale wielu mimo wszystko w to nie wierzy. Póki tak jest, inflacja postępuje naprzód, aż osiągnie absolutne nic. Człowiek żyje w siedemdziesięciu pięciu procentach ze swojej fantazji, a tylko w dwudziestu pięciu procentach z faktów – to jest jego siłą i jego słabością, i dlatego w tym magicznym tańcu liczb są jeszcze tacy, co zyskują, i tacy, co tracą. Wiadomo, że nie możemy zyskać w sensie absolutnym. Ale nie chcielibyśmy zaliczać się do bankrutów, które pan dzisiaj sprzedał, jeśli zostaną wypłacone za dwa miesiące, nie będą więcej warte niż dziś pięćdziesiąt tysięcy. Dlatego…

Henryk robi się purpurowy. Przerywa mi.

– Nie jestem idiotą – wyjaśnia po raz drugi. – Nie musi mi pan wygłaszać takich kretyńskich wykładów. Wiem o praktycznym życiu więcej niż pan i wolę honorowe bankructwo niż chwytanie się wątpliwych paskarskich metod, żeby egzystować. Dopóki jestem kierownikiem handlowym firmy, będę prowadził interesy w dawnym, przyzwoitym sensie tego słowa i basta! To wstrętne tak psuć człowiekowi zadowolenie z udanej transakcji! Dlaczego nie pozostał pan belfrem?”

„Riesenfeld uśmiecha się krótko i gniewnie.

– Dobrymi manierami daleko się dzisiaj nie zajedzie…

– Nie? A więc czym? – pytam, by go zachęcić do mówienia.

– Żelaznymi łokciami i gumowym sumieniem.

– Ależ panie Riesenfeld – mówi Georg pojednawczo. – Pan ma najlepsze maniery w świecie! Nie najlepsze może w mieszczańskim sensie… ale z pewnością bardzo eleganckie…

– Tak? Czy pan się aby nie myli? – Riesenfeldowi mimo jego rezerwy wyraźnie to pochlebiło.

– On ma maniery rabusia – wtrącam, dokładnie tak jak się tego Georg spodziewał. Odgrywamy tę komedię bez uprzednich prób, jakbyśmy ją znali na pamięć. – Albo raczej maniery pirata. Niestety, dzięki temu odnosi sukcesy.”

Ciekawe podejście autora do schizofrenii – Genevieve, leczona w sanatorium, żyjąca w swoich własnych światach, nie jest u Remarque’a po prostu „szaloną kobietą” — jest kimś, kto wybrał inną rzeczywistość, bo ta oferowana przez historię okazała się nie do zniesienia. Jej szaleństwo nie jest defektem, lecz alternatywą; nie chorobą, lecz ucieczką; nie słabością, lecz aktem desperackiej kreatywności.

I Remarque traktuje ją z czułością, którą rzadko rezerwuje dla zdrowych psychicznie postaci. Być może to nie Genevieve jest obłąkana, ale świat wokół niej; jej alternatywna rzeczywistość jest nie mniej prawdziwa niż ta, w której marki tracą wartość co godzinę, w której handluje się śmiercią, w której nikt nie mówi prawdy. W pewnym sensie wszyscy bohaterowie „Czarnego obeliska” żyją w schizofrenicznym świecie — świecie rozpadniętym na niekompatybilne rzeczywistości, gdzie to, co było wczoraj prawdą, dziś jest absurdem.

Remarque pokazuje jak cienka jest granica między oficjalnym szaleństwem a codzienną egzystencją. Gdy cała społeczność zachowuje się irracjonalnie, gdy histeria inflacji i poniżenia narodowego staje się normą, kto może powiedzieć, gdzie kończy się zdrowie psychiczne, a zaczyna choroba?

„Wojna, której prawie wszyscy żołnierze nienawidzili w roku 1918, dla tych, co wyszli z niej cało, stała się stopniowo największą przygodą życia. Wrócili do codziennego bytowania, które, gdy jeszcze siedzieli w okopach i przeklinali wojnę, wydawało im się rajem. Teraz znowu stało się dniem powszednim z jego wszystkimi troskami i goryczą, a za to wojna unosi się nad horyzontem, oddalona, przeżyta i w ten sposób, bez ich woli i prawie bez ich współdziałania, przekształcona, upiększona i sfałszowana. Masowy mord stał się przygodą, z której wyszło się cało. Rozpacz zapomniano, nędza wygląda teraz niewinnie, a śmierć, która człowieka ominęła, stała się tym, czym zawsze jest w życiu: czymś abstrakcyjnym, ale nie rzeczywistym. Rzeczywistością jest tylko wtedy, gdy uderza blisko albo chwyta nas w swe szpony. „

„Wspomnienia wojenne i poczucie koleżeństwa, jakie miał prawie każdy, Wolkenstein przekształcił zręcznie w dumę z wojny. Kto nie jest nacjonalistą, plugawi pamięć poległych bohaterów – tych biednych, nadużywanych, poległych bohaterów, którzy wszyscy chętnie by dziś żyli. Jakby zmietli Wolkensteina z jego trybuny, z której właśnie wygłasza mowę, gdyby tylko mogli! Ale są bezbronni i stali się własnością tysięcy Wolkensteinów, którzy wyzyskują ich do swoich egoistycznych celów, ukrywanych pod słowami „patriotyzm” i „naród”. Patriotyzm! Wolkenstein rozumie pod tym prawo noszenia znowu munduru, awans na pułkownika i możliwość dalszego wysyłania ludzi na śmierć.”

"– Stale usiłuję go oświecić – odpowiada Georg. – Niestety, on ma w sobie kupę oporów, które nazywa ideałami. Poprawi się dopiero wtedy, gdy zauważy, że jest to eufemistyczny egoizm. – Co to jest eufemistyczny egoizm? – Sztubackie ważniactwo."

„– Freidank – mówię. – Zabierz ten szkielet z mojego talerza. Nie jadam kości. Za to daj mi drugą nogę. Czy też może wasza kura jest inwalidką wojenną o jednej nodze?

Freidank patrzy na swego pana wzrokiem posłusznego psa.

– To jest przecież najsmaczniejsze – oświadcza Edward. – Kostki piersi są bardzo dobre do ogryzania.

– Nie lubię ogryzać. Lubię jeść.”

To Remarque, który nauczył się śmiać — ale śmiech ten brzmi jak kaszel; który nauczył się ironii — ale ironia ta tnie głębiej niż powaga. To powieść o tym, jak przeżyć, gdy przeżycie nie ma już sensu; jak kochać, gdy miłość jest formą szaleństwa; jak zachować człowieczeństwo, handlując pomnikami śmierci.

I paradoksalnie, mimo całego humoru, całej lekkości tonu, „Czarny obelisk” może być najsmutniejszą książką Remarque’a — bo pokazuje nie chwilę śmierci, nie moment traumy, ale długie, powolne gnicie; nie wybuch, ale erozję. Pokazuje ludzi, którzy nie zginęli na wojnie, ale którym wojna zabrała zdolność do normalnego życia, pozostawiając ich w zawieszeniu między tym, co było, a tym, co nigdy nie nadejdzie.

I w centrum tego wszystkiego stoi czarny obelisk — monument, towar, symbol. Nagrobek dla epoki, która jeszcze nie wie, że już nie żyje. Remarque wie. I mówi to z uśmiechem na ustach, bo to jedyny sposób, by to powiedzieć, nie wpadając w szaleństwo. Albo wpadając — ale produktywnie, jak Genevieve, tworząc własne światy zamiast tonąć w tym jednym, który nas zawodzi.

„Roztrząsa właśnie istotę schizofrenii, choroby, na którą cierpi Izabella. Jego ciemna twarz jest lekko zaróżowiona z zapału. Tłumaczy, jak chory tego typu błyskawicznie, w ciągu paru sekund, potrafi przeskoczyć z jednej osobowości w drugą, i że w dawnych czasach takich chorych uważano za jasnowidzów i świętych albo za opętanych przez diabła, dla których lud żywił zabobonny respekt. Filozofuje nad powodami, a ja dziwię się nagle, skąd on to wszystko wie i dlaczego określa to jako chorobę. Czy nie można by równie dobrze uważać tego za jakiś szczególny dar? Czy każdy normalny człowiek nie ma w sobie również kilkunastu osobowości? I czy różnica nie polega jedynie na tym, że zdrowy dusi je w sobie, a chory wypuszcza na swobodę? Kto więc jest chory?”

"– Czas – nastaje Riesenfeld. – Czas, ten pochód bez końca… nie nasz parszywy czas! Czas, ta powolna śmierć."

Footnotes

• Erich Maria Remarque

• Czarny obelisk

Dotyk / Adania Shibli

Kafkaesque — Thu, 11 Jun 2026 09:40:29 +0000

Dotyk – pod linkiem można przeczytać fragment książki udostępniony przez wydawnictwo.

DATA PREMIERY: 14 PAŹDZIERNIKA 2024 – Polska

Wydawnictwo Drzazgi:

„Urodziła się w 1974 roku w Palestynie. Autorka powieści, m.in. „Drobnego szczegółu” nominowanego do Międzynarodowego Bookera, tekstów scenicznych, opowiadań i esejów, które były publikowane w różnych antologiach, albumach o sztuce i magazynach literackich.” – opis z okładki książki.

Adania Shibli

Adania Shibli urodziła się w 1974 roku w Palestynie, w miejscu i czasie, które same w sobie określają los – być Palestynką oznacza nosić w sobie geografię rozbitą, podzieloną liniami granic zmieniających się jak pęknięcia na starej mapie, i Shibli dorastała w tej rzeczywistości punktów kontrolnych, przepustek, terytoriów, które na mapach oznaczone są literami A, B, C, jakby ludzkie życie dało się podzielić na strefy alfabetyczne, jakby można było uporządkować doświadczenie okupacji w czytelny system.

Studiowała w Jerozolimie i później w Londynie, gdzie uzyskała doktorat z kulturoznawstwa, a następnie osiadła między kilkoma miejscami – Jerozolimą, Ramallah, Berlinem – nigdy do końca zakorzeniona, zawsze w ruchu, który być może jest jedyną formą istnienia dostępną tym, którym odebrano stały grunt pod nogami. Pracuje jako wykładowczyni, badaczka, ale przede wszystkim – pisze powieści i eseje w języku arabskim, tę prozę oszczędną, ascetyczną niemal, jakby sama forma musiała odzwierciedlać okaleczoną rzeczywistość, o której opowiada.

Shibli nie wyjaśnia, nie tłumaczy, nie oferuje łatwych interpretacji – jej proza jest jak fotografia zrobiona z bardzo bliska, na której widzimy detale tak wyraźnie, że zatracamy orientację w całości obrazu, i dopiero po odłożeniu książki, w ciszy, która następuje po lekturze, zaczynamy rozumieć, co właściwie przeczytaliśmy, jaką historię nam opowiedziano, i to rozumienie przychodzi powoli, nie jak objawienie, ale jak ból, który narasta stopniowo, aż staje się nie do zniesienia.

Shibli pisze dalej, mieszka gdzieś między miastami, nieobecna i wszechobecna zarazem, i jej książki – te krótkie, oszczędne, precyzyjne jak skalpel teksty – pozostają świadectwem nie tylko palestyńskiego doświadczenia, ale w ogóle doświadczenia życia na granicy, w strefie, gdzie dotyk staje się przemocą, gdzie bliskość oznacza zagrożenie, gdzie samo istnienie jest formą oporu.

” Usta matki układały się we wspomnienie dawnego uśmiechu”

Kiedy zobaczyłam spis treści (umieszczony na końcu książki) – te pięć słów ułożonych jedno pod drugim jak stopnie schodów prowadzących w ciemność – poczułam, że w rękach mam książkę, która odrzuca konwencje narracyjnego porządku, która zamiast rozdziałów numerowanych czy zatytułowanych oferuje pojęcia tak podstawowe, tak elementarne, że ich prostota wydaje się niemal podejrzana, jakby kryła w sobie pułapkę.

Kolory – pierwszy rozdział początkowo mnie zniechęcił do kontynuowania, jednak z każdą stroną chciałam kontynuować czytanie.

Cisza – rozdział drugi, mój ulubiony, – opowiada o milczeniu, które w palestyńskich domach gęstnieje jak kurz, o niewypowiedzianych traumach, o tym, czego nie można powiedzieć, bo słowa są zbyt małe, zbyt nieadekwatne wobec rzeczywistości, i bohaterka porusza się przez tę ciszę jak przez wodę, która wypełnia płuca, dusi, ale jednocześnie jest jedynym możliwym środowiskiem życia.

„Jest upał, każdego skwarnego dnia pralka powtarza uparcie swoje monotonne dudnienie, które staje się nieodłącznym elementem świata. Obok stoi matka. Dziewczynka szukała ciszy, żeby w niej odpocząć. Zanim ją odnalazła, jej uszy dopadł ból. Zatkała je, ale dźwięk zatykania, podobny do szumu morza, też dał się słyszeć. Potęgował ból, który przeszedł w chorobę.”

„Matka siedzi na kolorowym dywanie w paski, nogami otacza nieruchomą głowę brata. Resztę jego ciała przykrywa wyprasowane białe prześcieradło, na którym widać bladobrązowe kwadraty. Jest cicho. Brat już nie wydaje żadnego głosu.

Dziewczynka wsłuchała się w martwego brata, lecz cisza pozostała jego jedynym istnieniem. Już na zawsze.”

Ruch – trzeci rozdział

„Kiedy ojciec się odwrócił, zobaczyła twarz sąsiada. Powoli zsunęła mu się z pleców, patrząc na jego usta oraz usta matki. Jedne i drugie pełne były zębów i śmiechu. Sąsiad trzymał w ręku nóz, a między nozem a nim znajdowała sie kura.

Jeszcze długo śmiech wprawiał nóż w ruch.”

Język – czwarty rozdział

„Pisane słowa wszędzie towarzyszyły jej oczom. Zawsze jakaś książka stała między jej oczami a wszystkimi innymi wciąż przesłaniały jej zmieniający się świat, a jeśli od czasu do czasu się pojawiał, to sprawiał wrażenie takiego, którego słowa czyta się zamiast słyszeć, więc dziewczynka nic nie mówiła.(…)

Z każdą kolejną książką i każdym dniem coraz bardziej się od siebie oddalały. Matka wciąż czekała,aż dziewczynka usunie książki, które stanęły między nimi, a dziewczynka – aż matka te książki przeczyta. Języki którym obie się posługiwały, spotykały się tylko podczas kłótni przyspieszajacej rozstanie.”

Ściana – ostatni najkrótszy.

Ten spis treści, te pięć słów-pojęć, jest w istocie mapą nie tylko książki, ale całego palestyńskiego doświadczenia, zredukowanego do elementów podstawowych, do zmysłów i ich ograniczeń, do przestrzeni i jej barier, i czytając tę książkę, poruszamy się nie tyle przez fabułę w tradycyjnym sensie, co przez pięć pokoi tego samego domu, z których każdy odsłania inny aspekt tej samej, fundamentalnej niemożności – niemożności życia w świecie, który sprawia ból samym swoim istnieniem.

Poniżej spotkanie wokół książki palestyńskiej, dotyczące książki Adania Shibli Drobny szczegół, wydanej nakładem Wydawnictwa Drzazgi.