Ale czasem próbujemy przewartościować tę chorobę na dumę. To subtelniejsza pułapka, bo przychodzi w szacie wyzwolenia. Mówię sobie że jestem dumna z tego przez co przeszłam, że moje blizny są oznakami siły, że przetrwanie jest rodzajem triumfu. Nietzsche obiecywał że to co nas nie zabija czyni nas silniejszymi, i chcemy w to wierzyć, bo alternatywą jest przyznanie że niektóre rzeczy po prostu nas kaleczą bez żadnej wyższej rekompensaty. Duma z przeszłości jest sposobem na transformację ofiary w bohatera własnej opowieści, ale pod spodem pozostaje to samo przywiązanie, ta sama niemożność odejścia. Ego karmi się cierpieniem przekształconym w osiągnięcie, i tak zamiast wolności mamy nową formę niewoli.

Duma wymaga publiczności, nawet jeśli ta publiczność to tylko my sami przyglądający się własnemu odbiciu w lustrze wspomnień. Opowiadamy sobie historię przetrwania tak często, że przestajemy zauważać kiedy stała się więzieniem, kiedy nasza tożsamość stała się nierozerwalna od tego konkretnego cierpienia, tej konkretnej porażki pokonanej lub wciąż pokonywanej. Kim byłabym gdybym przestała być dumna z tego co przeżyłam? To pytanie budzi lęk, bo odpowiedź może być zbyt prosta, zbyt pusta. Może byłabym nikim, tylko człowiekiem w teraźniejszości, bez medali odwagi przypiętych do piersi.

Z czasem przychodzi inne przejrzenie. Przeszłość nie jest ani chorobą ani dumą, ale po prostu niczym nie znaczącym zbiorem wspomnień, arbitralnymi fragmentami które przypadkowo się zdarzyły, jak liście spadające z drzewa w określonym porządku tylko dlatego że akurat tak wiał wiatr. Borges opisał człowieka który pamiętał wszystko i odkrył że pamięć totalna nie prowadzi do mądrości, ale do paraliżu, bo myślenie wymaga zapominania detali, uogólniania, abstrahowania. Jeśli pamiętam każdy liść, nie widzę drzewa. Jeśli pamiętam każdy moment, nie widzę życia.